مسئله عضویت اوکراین در ناتو از سوی سران اروپایی و امریکایی عضو ناتو از سال ۲۰۰۸ مطرح شده و به این ترتیب انگیزه دوچندانی به سران اوکراین برای پیگیری آن ایجاد کرده بود. سران کشورهای عضو ناتو در اجلاس بخارست در سال ۲۰۰۸ در راستای سیاست گسترش ناتو به شرق تصمیم خود را برای عضویت اوکراین و گرجستان- دو کشور در حوزه خارج نزدیک روسیه- اعلام کردند. از آن زمان به بعد این امر به ویژه عضویت اوکراین در ناتو به یکی از مسائل مورد اختلاف و تنشزای بین روسیه و ناتو تبدیل شد. از دیدگاه سران غربگرای اوکراین، تحقق عضویت اوکراین در ناتو به معنای گامی مهم در راستای همگرایی اوکراین در بلوک غرب و نیز ایجاد تضمین امنیت کلیدی در مقابل تهدیدات خارجی به ویژه از جانب روسیه بود. به رغم وعدههای متعدد غربیها به اوکراین برای عضویت در ناتو و حتی تحریک آن در سالهای اخیر برای برداشتن گامهای عملی در این زمینه، مانند تصریح به لزوم عضویت اوکراین در متمم قانون اساسی این کشور، اما عملاً وحدت نظر و اجماعی در این باره بین اعضای ناتو وجود ندارد.
تحولات اخیر
آلمان و مجارستان به صراحت با ادعای «ینس استولتنبرگ» دبیرکل ناتو درباره اجماع کشورهای این ائتلاف نظامی برای به عضویت درآوردن اوکراین مخالفت کردند. استولتنبرگ در یکم اردیبهشت ۱۴۰۲ از اجماع کشورهای این ائتلاف نظامی برای به عضویت درآوردن اوکراین خبر داد و گفت: «اوکراین در آینده به ناتو میپیوندد، زیرا کشورهای ناتو روی عضویت آن توافق کردهاند.» این ادعا با واکنش فوری دو عضو اروپای غربی و اروپای شرقی ناتو، یعنی آلمان و مجارستان مواجه شد. بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان تصمیم سریع در مورد عضویت اوکراین در ناتو رارد کرد. پیستوریوس گفت: درها باز است، اما اکنون زمان تصمیمگیری نیست. اوکراین از وضعیت تصمیمگیری آگاه است. وزیر دفاع آلمان افزود: عضویت احتمالی اوکراین در ناتو یا اتحادیه اروپا در چهارمین نشست گروه تماس دفاعی اوکراین در پایگاه هوایی رامشتاین در جنوب آلمان در روز جمعه مورد بحث قرار نخواهد گرفت. ویکتور اوربان، نخست وزیر مجارستان نیز به ادعای دبیرکل ناتو درباره اجماع درباره پیوستن اوکراین به این ائتلاف نظامی، واکنش نشان داد. اوربان با اشاره به سفر ینس استولتنبرگ، دبیرکل ناتو به کییف و ادعای وی درباره اینکه اوکراین در این ائتلاف نظامی «جایگاه مشروع و برحقی» دارد، درباره این موضوع ابراز تردید کرد. استولتنبرگ روز ۳۱ فروردین در سفری بدون برنامهریزی به کییف رفت. این نخستین حضور وی در پایتخت اوکراین از زمان شروع عملیات نظامی روسیه در اوکراین بود. او در نشست مطبوعاتی مشترک با ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین از تداوم جریان کمک نظامی از کشورهای عضو ناتو به کییف تمجید کرد و این کمکها را «شاهدی بر تعهد درازمدت ناتو به اوکراین» خواند.
تداوم مخالفتها
اختلافهای غربیها درباره عضویت اوکراین در ناتو در نشست وزرای خارجه ناتو در بروکسل در اواسط فروردین ۱۴۰۲ نمایان شد. اکنون ابراز مخالفت دو عضو مهم ناتو در اروپا به عضویت اوکراین در این سازمان نظامی غربی نشان میدهد به رغم اصرار و پافشاری دولت غربگرای کییف، اوکراین راه درازی برای عضویت در ناتو در پیش دارد. این مسئله حتی با مخالفت امریکا نیز مواجه شده است. روزنامه فایننشال تایمز اواسط فروردین ۱۴۰۲ گزارش کرد که امریکا با پیشنهاد برخی کشورهای اروپایی برای ارائه «نقشه راه» عضویت اوکراین در ناتو در اجلاس آتی سران این سازمان نظامی مخالف است؛ موضعی که حاکی از اختلافات غرب درباره وضعیت اوکراین پس از جنگ است. امریکا خواهان حمایت نظامی، مالی و ارائه کمکهای بشردوستانه به اوکراین است تا بتواند روسیه را عقب براند. واشنگتن معتقد است این مسئله باید در اولویت اجلاس سران ناتو در ویلنیوس لیتوانی قرار گیرد و صحبت از عضویت اوکراین در ناتو موجب دور شدن تمرکز کشورها از هدف مقابله با روسیه میشود. دولت بایدن همچنین نگران است تعمیق روابط با اوکراین باعث دامن زدن به روایت ولادیمیر پوتین درباره تقابل روسیه و ناتو شود و تنشها با مسکو از جمله در زمینه تسلیحات هستهای را شدت بخشد. این در حالی است که برخی اعضای ناتو که موضع تندی نسبت به روسیه دارند مانند لهستان و کشورهای حوزه بالتیک خواهان تعمیق روابط با کییف و اظهارات روشنتر درباره عضویت آتی اوکراین در ناتو هستند، اما امریکا، آلمان و مجارستان با این تلاشها مخالفند. این در حالی است که ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین هشدار داده است تنها در صورتی در اجلاس سران ناتو در لیتوانی در ژوئیه ۲۰۲۳ شرکت خواهد کرد که راهکارهای ملموسی درباره عضویت کییف در ناتو ارائه شود. دولت غربگرای اوکراین پس از آغاز جنگ اوکراین خواستار تسریع در عضویت این کشور در ناتو و اتحادیه اروپا شده است.
هر چند اوکراین در زمان ریاست جمهوری ویکتور یوشچنکو، رئیسجمهور غربگرای این کشور به شدت موضوع عضویت در ناتو را دنبال میکرد، اما با روی کار آمدن ویکتور یانوکویچ، رئیسجمهور روسگرای اوکراین، این مسئله به حالت تعلیق درآمد. با این حال پس از تحولات سال ۲۰۱۴ و برکناری یانوکویچ و روی کار آمدن دوباره یک دولت غربگرا در اوکراین، مسئله عضویت این کشور در ناتو در دستور کار قرار گرفت. از دیدگاه سران اوکراین، تحقق این امر به معنای گامی مهم در راستای همگرایی اوکراین در بلوک غرب و نیز ایجاد تضمین امنیت کلیدی در مقابل تهدیدات خارجی به ویژه از جانب روسیه بود. به رغم وعدههای متعدد غربیها به اوکراین درباره عضویت در ناتو و حتی تحریک آن در سالهای اخیر برای برداشتن گامهای عملی در این زمینه مانند تصریح بر لزوم عضویت اوکراین در متمم قانون اساسی این کشور، اما عملاً وحدت نظر و اجماعی در این باره بین اعضای ناتو وجود ندارد.
خلف وعده
امتناع کشورهای اصلی ناتو به ویژه امریکا و آلمان از مطرح کردن موضوع الحاق اوکراین به این سازمان نظامی غربی در نشست آتی سران ناتو در لیتوانی برخلاف وعدههای متعددی است که به دولت کییف در این زمینه داده شده است. مسئله عضویت اوکراین در ناتو انگیزه دوچندانی به سران اوکراین برای پیگیری آن ایجاد کرده بود. این مسئله از دلایل مهم و در واقع زمینهساز جنگ روسیه و اوکراین بوده است. روسیه این اقدام را که همواره غربیها مشوق آن بودهاند، تهدیدی جدی علیه امنیت ملی خود تلقی میکند. «الکساندر وندیکتوف» معاون دبیر شورای امنیت ملی روسیه میگوید: به طور یقین کییف میداند این امر یعنی عضویت اوکراین در ناتو به جنگ جهانی سوم میانجامد. کشورهای عضو ناتو نیز اذعان دارند این اقدام به نوعی خودکشی به حساب میآید.
در جمعبندی به نظر میرسد یکی از دلایل عمده بروز جنگ اوکراین، اصرار دولت غربگرای کییف برای عضویت در ناتو بوده است. در حالی که روسیه بارها این امر را به منزله تهدیدی جدی علیه امنیت ملی خود اعلام کرده و حتی در دسامبر ۲۰۲۱ با ارائه پیشنهاداتی به ناتو و امریکا خواهان توقف این روند و نیز بازگشت نیروهای ناتو به مرزهای سال ۱۹۹۷ یعنی قبل از عضویت کشورهای اروپای شرقی و مرکزی در این سازمان نظامی شده بود. این در واقع آخرین اولتیماتوم مسکو به غرب بود و با بیاعتنایی و حتی موضع تهاجمی ناتو و امریکا، زمینه برای حمله روسیه به اوکراین برای جلوگیری از تحقق سناریوهای مدنظر غرب در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ فراهم شد. اکنون در پانزدهمین ماه جنگ اوکراین و وارد آمدن خسارات جدی انسانی و مادی به اوکراین و امتناع ناتو از قرار دادن خواسته کییف، یعنی عضویت در ناتو در دستور کار نشست سران ناتو در لیتوانی، مشخص شده اتکا به وعدههای امریکا، ناتو و تقابل با روسیه تا چه حد اشتباه بوده است.
