معمار ایرانی که غربی‌ها را مسحور خود کرد

علی دارابی در کانال تلگرامی خود به بهانه سوم اردیبهشت که به مناسبت زادروز شیخ بهایی، روز معماری نامیده شده است، از ویژگی‌های شیخ بهایی و معماری او نوشت. بخشی از یادداشت او را در ادامه آورده‌ایم: شیخ بهایی دانشمند نامدار عصر صفوی است که در دانش‌های فلسفه، منطق، هیئت و نجوم، ریاضیات و معماری تبحر داشت. وی در دوران صفویه، تعداد زیادی از بنا‌ها را با تکنولوژی فراتر از عصر خود طراحی کرد و به اجرا درآورد؛ آثاری همچون مسجدشاه اصفهان، نقشه شهر نجف‌آباد، مهندسی تقسیم آب زاینده‌رود، طرح‌ریزی کاریز نجف‌آباد، حمام شیخ بهایی، معماری حرم امام رضا (ع)، مجموعه کاخ‌های دولتی اصفهان «دولت‌خانه» و چینی‌خانه بقعه شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی که امروزه از او به یادگار مانده است.
شیخ بهایی در میان دیگر هنرهایش معماری را برگزید، چراکه معماری هنر ساختن یک تمدن است. دستاورد‌های او صرفاً در زمینه‌های مهندسی و هنر معماری جزو عجایب جهان است. این همان چیزی است که مهندسان ایتالیایی و امریکایی را مسحور خود کرده بود. محاسبات دقیق وی در احداث سنگ‌های قبله‌نما در مساجد یا داستان طلسم‌سازی او برای ایوان ورودی حرم امام رضا (ع) بیشتر ما را با شوق علمی وی آشنا می‌کند، اما مهم‌تر از آن حکمت این دانشمند است. گلخن گرمابه‌ای است که هنوز در اصفهان برجای‌مانده و به حمام شیخ بهایی یا حمام شیخ معروف است. این بنا در میان مسجد جامع و هارونیه در بازار کهنه نزدیک بقعه معروف به در امام واقع است. او گلخن گرمابه را چنان ساخته بود که با شمعی گرم می‌شده و در زیر پاتیل گلخن فضایی تهی تعبیه کرده و شمعی افروخته در میان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود که شمع تا مدت‌های زیاد همچنان می‌سوخت و آب حمام بدان وسیله گرم می‌شد و خود گفته بود که اگر روزی آن فضا را بشکافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از کار می‌افتد.
فاضلاب مسجد جامع اصفهان توسط لوله‌های جمع‌آوری فاضلاب وارد خزینه حمام می‌شده است و طبق محاسبات دقیقی که شیخ بهایی انجام داده بود و با طراحی خاص خزینه، این فاضلاب تبدیل به گاز متان می‌شد که قابل سوختن است. او با محاسباتی که انجام داده بود، حجم لجن را برای تولید بیوگاز مشخص کرده بود. مهندسان غربی آن محوطه را شکافتند، شمع فوراً خاموش شد و دیگر از آن پس نتوانستند آن را دوباره احیا کنند.
معماران امروز کشور به مهارت شیخ بهایی در هنر معماری ایمان دارند و برای آنکه بتوانند سمت‌وسوی هنر معماری امروز را با حکمت شیخ در معماری پیوند دهند، سوم اردیبهشت و روز بزرگداشت شیخ بهایی را روز معمار نام نهادند.