طبق آمار منتشرشده و تحلیل کارشناسان حوزه آبی، مهمترین مسئله امروز در کشورمان «بحران آب» است. از یک سو میزان بارندگیها در بسیاری از نقاط کشور نسبت به سال گذشته کاهش داشته و از سوی دیگر اقلیم کشورمان گرم و خشک است و به دلیل مسئله گرمایش زمین، متوسط دمای زمین بیشتر از سال قبل افزایش پیدا خواهد کرد که این مسئله منجر به تبخیر بیش از پیش ذخایر آبی در سدها خواهد شد.
مهرماه ۱۴۰۱ قانون اصلاح الگوی کشت کشاورزی توسط مجلس ابلاغ شد که اجرای صحیح و کارشناسانه آن میتواند موجب کشت راهبردی هوشمندانه در جهت مدیریت مصرف آب و افزایش بهرهوری در شرایط خشکسالی و بحرانی منابع آبی شود که تحقق این امر، نیاز به همراهی و احساس مسئولیت مسئولان، کارشناسان و همچنین کشاورزان دارد.
بارندگیهای مقطعی نباید گولمان بزند
محمود یزدانی، کارشناس آب درباره وضعیت فعلی منابع آبی کشور به «جوان» میگوید: «اقلیم کشور ما خشک و نیمهخشک است و از همین رو درگیر خشکسالی است، این در حالی است که سرانه بارش در کشور ما نسبت به سال گذشته ۷/۱۷ درصد کاهش یافته، البته این عدد مطرحشده، میانگین بارش در کل کشور است. بر اساس آمار منتشرشده هشت استان بارندگی بهتری داشتهاند، اما ۲۳ استان میانگین سرانه بارششان حتی به سال قبل هم نرسیده است. علاوه بر آن بیش از سه چهارم حجم آبی که وارد کشور ما میشود، به دلیل زاویه تابش نور خورشید تبخیر خواهد شد، یعنی اگر ۲۴۰ میلیمتر بارندگی داشته باشیم، ۱۸۰ میلیمتر آن بخار میشود که وضعیت بحران آب را تشدید خواهد کرد.»
این کارشناس آب به بحران وضعیت آب در تهران اشاره میکند و میگوید: «در حالی که تهران نسبت به سال گذشته ۲۳درصد کاهش بارندگی در بلندمدت داشته است، اما با جمعیت ۱۴میلیون نفری، بین ۴۵ تا ۵۰ هزار لیتر برثانیه آب مصرف میکند. با نزدیک شدن به فصل گرم و افزایش مصرف آب برای استفاده از کولر، استخر و استحمام بیشتر مصرف آب در تهران افزایش پیدا خواهد کرد. در همین راستا چند روز پیش اعلام شد قرارگاه شرایط اضطرار آب با محوریت و ریاست اداره کل مدیریت بحران استان تهران تشکیل میشود.»
یزدانی با اشاره به مسئله «فریب ذهن» میگوید: «اگر کسی وارد بیمارستان شود به ذهنش متبادر خواهد شد که همه مردم مریض هستند یا اگر یک نفر به فروشگاه برود و جمعیت زیادی را در آنجا ببیند، میگوید همه از ثروت کافی برخوردار هستند. این اتفاق هنگام بارندگی نیز رخ میدهد و ذهن فریب میخورد که بارندگی خوب است و کمبود آب وجود ندارد، به همین دلیل به مصرف بیش از حد آب در زندگی و کارهایشان ادامه میدهند.»
او در پاسخ به این سؤال که با وجود کاهش بارندگی و افزایش دما و کاهش ذخایر منابع آبی چه کارهایی باید انجام شود، میگوید: «بیش از ۷۰درصد بارندگیها در فصل پاییز و زمستان رخ داده است، ۲۵درصد بارندگیها هم در فصل بهار رخ میدهد و ۵درصد هم در فصل تابستان خواهد بود، یعنی عمده بارشی که میخواست در سال بارشی جاری اتفاق بیفتد تا الان رخ داده، بنابراین تنها امیدمان به ۲۵درصد بهار و ۵درصد تابستان است. در این بین کارشناسان حوزه آبی با کمک رسانهها به خصوص صدا و سیما باید تلاش کنند ضرورت توجه به بحران آب و همچنین فرهنگسازی در مصرف آن را برای مسئولان و عموم مردم تبیین کنند.»
این کارشناس آب ادامه میدهد: «آیا موضوعات اقتصادی مهم است؟ حتماً مهم است. آیا حقوق شهروندی اهمیت دارد؟ قطعاً اهمیت دارد، اما اگر آب نباشد، هیچ کدام اینها وجود نخواهد داشت چراکه دیگر حیاتی وجود ندارد، بنابراین به مسئله آب باید توجه ویژهای شود و همه دستگاهها، سازمانها و نهادها با همکاری و هماهنگی یکدیگر استفاده از آن را به بهترین شکل ممکن مدیریت کنند.»
یزدانی میگوید: «پرمصرفترین و مهمترین بخش که باید مصرف آب در آن مدیریت شود، بخش کشاورزی است که آب زیادی نیز در این بخش هدر میرود. خوشبختانه با ابلاغ قانون الگوی مصرف در مهرماه سال گذشته، امید است به این مسئله مهم توجه بیشتری شود.»
عواقب غیرقابل جبران برای تصمیماتی که انعطاف ندارد
همچنین در رابطه با قانون اصلاح الگوی کشت، امین محمودی، کارشناس کشاورزی به «جوان» میگوید: «طرح اصلاح الگوی کشت محصولات کشاورزی، بعد از حدود نیم قرن در سال زراعی ۱۴۰۲- ۱۴۰۱ توسط مجلس ابلاغ شده و به اجرا درآمده است. در این راستا وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده تا چندین سال این طرح را ادامه خواهد داد تا با مصرف آب کمتری، محصولات بیشتری برداشت شود، همچنین با اجرای طرح جهش تولید در دیمزارهای کشور که وزارت جهاد کشاورزی با کمک ستاد فرماندهی امام (ره) در دستور کار دارد، امید است کشت قراردادی با جدیت انجام شود.»
او ادامه میدهد: «این طرح در اول راه است، به همین خاطر مشخص نیست تا چه حد موفق خواهد بود. به علاوه اینکه در حال حاضر با کم و کاستیهایی نیز مواجه است، مثلاً در همین سال اول اجرای آن شاهد هستیم که کاهش بارندگی در مناطق شمالی کشور اتفاق افتاده است. این در حالی است که اعلام شده است فقط سه استان میتوانند برنج بکارند؛ گیلان، مازندران و گلستان، اما با توجه به کاهش بارندگی بعید است کشاورزان در این استانها بتوانند در دو نوبت برنج بکارند. در مقابل در روستاهای استانهای دیگر مثل خوزستان و اصفهان که برنج کار بودند بارندگیها افزایش پیدا کرده، اما برنج کاری در آنجا ممنوع اعلام شده است، بنابراین به نظر میرسد باید وزارت جهاد کشاورزی این مسائل را بررسی و تغییر موضع دهد.»
این کارشناس کشاورزی اظهار میدارد: «اگر به کشاورزهای جنوبی اجازه کاشت برنج را ندهند، در حالی که بارندگی در آنجا به شدت زیاد بوده است، در نهایت تولید برنج کمتر میشود و در شرایطی که ارز به دشواری وارد کشور میشود، باید ارز زیادی را برای برنج خارجی صرف کنیم، کمااینکه آمار سال گذشته واردات برنج خارجی نشان میدهد میزان واردات برنج با افزایش بسیار زیادی مواجه بوده است، طبق آخرین آمار ۱۱ ماهه گمرک حدود ۲میلیون دلار از منابع ارزی کشورمان صرف واردات برنج شده است.»
محمودی ادامه میدهد: «اصلاح الگوی کشت طرح بسیار خوبی است که چالشهای دیگری نیز دارد، مثل اینکه دولت بدون ارائه تسهیلات نخواهد توانست آن را به خوبی اجرا کند. مثلاً برنجکار جنوب کشورمان، وقتی تسهیلات به او داده نشود، نمیرود کنجد بکارد. او کاشت کنجد کیلویی ۵۰ هزار تومان را در مقابل برنج کیلویی ۱۰۰ هزار تومان انتخاب نخواهد کرد، بنابراین دولت باید تسهیلات در اختیار او قرار بدهد تا بتواند از عهده هزینه خانوار، تحصیل و ازدواج فرزندانش بربیاید.»
او تأکید میکند: «اگر چالشهای موجود در اجرای طرح اصلاح الگوی کشت مورد بررسی قرار نگیرد و برطرف نشود، بعید است این طرح در سالهای اولیه بتواند به موفقیت برسد.»
این کارشناس کشاورزی به کاشت محصول براساس اقلیم استانها اشاره میکند و میگوید: «در بخشی از اجرای طرح اصلاح الگوی کشت، تمام استانهای مرزی منطقهبندی شدند تا محصولات خاصی را بر اساس اقلیمشان تولید کنند. طبیعتاً اگر این اتفاق بیفتد که اتفاق به شدت مثبتی است و چالشهای آن رفع شود، شاهد آن خواهیم بود که هم کشاورزی توسعه مییابد و هم در مصرف آب صرفهجویی میشود.»
لزوم توجه به آبخیزداری
محمودی به آمارهای اشتباه منتشرشده از سوی وزارتخانهها اشاره میکند و میگوید: «آماری که توسط مسئولان وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی اعلام میشود و در رسانهها نیز آن را منتشر میکنند که مصرف آب در بخش کشاورزی ۹۰درصد است، درست نیست. مصرف آب در بخش کشاورزی ۵/۶۵ درصد است و ۳۵درصد مابقی در بخش شرب و صنعت مصرف میشود یا نشتیهایی که از طریق لولههای آب وجود دارد آن را هدر میدهد. با اجرای صحیح و مدیریت شده الگوی اصلاح کشت، بخش کشاورزی میتواند میزان مصرف آب را بهینه کند، در غیر این صورت با سیاستهای کاهش تولیدات در بخش کشاورزی، امنیت غذاییمان تهدید میشود.»
او در پایان تأکید میکند: «برای توسعه منابع آبی کشورمان در سه بخش شرب، صنعت و کشاورزی باید به سمت آبخیزداری برویم تا از بارندگیها بیشترین بهره را ببریم. در غیر این صورت با سایر راهکارهای ارائهشده و اجراشده مثل انتقال آب، کاری از پیش نمیتوان برد.»
