ماه مبارک رمضان مدتی است آغاز شده و چند روزی است مسلمانان در جای جای جهان خود را وارد اقیانوس برکات این ماه کردهاند. ماه رمضان در کنار روزهداری تأثیرات روانی و معنوی بسیاری بر افراد و اجتماعات نیز با خود به همراه دارد. در گفتوگوی «جوان» با علیرضا شریفی یزدی، روانشناس اجتماعی این تأثیرات را بررسی کردهایم.
تأثیر روحی که ماه رمضان بر افراد دارد، چگونه است و افراد در این ماه چه بهرهای میتوانند داشته باشند؟
از نظر علمی همیشه مطرح بوده که گاهی نیاز است انسان رویه عادی زندگی و سبک معمول زندگی خود را ولو به شکل موقت تغییر اساسی دهد. عادتها معمولاً انسان را به یک سبک زندگی معتاد میکند و از تنوع باز میدارد، در حالی که شوک دادن و تغییرات موجب میشود تا ما بتوانیم ابعاد دیگر زندگی را هم تجربه کنیم. یکی از این تغییرات در نیازهای اولیه انسان، از قبیل خوراک، پوشاک، مسکن و مانند اینهاست، ماه مبارک رمضان سالی یکبار به ما یک شوک مثبت میدهد، به این معنی که ما ۱۱ ماه یک سبک زندگی را برای تأمین این نیازها جلو میبریم، اما وقتی یکباره وارد ماه مبارک میشویم یک تغییری در ما ایجاد میشود.
اولین پیام ماه مبارک به لحاظ معنوی این است که انسانی که ۱۱ ماه به یک شیوه زندگی خاص عادت کردهای تو باید حتماً در زندگیات تغییر ایجاد شود. بنابراین نیاز به تغییر اولین پیامد و اولین دستاورد مثبتی است که ماه مبارک به ما میدهد و ما را از معتاد شدن به یک زندگی عادی و روتین خارج میکند.
دومین حسنی که ماه مبارک میتواند برای ما داشته باشد، از نظر پزشکی است. بسیاری از پزشکان معتقد هستند که وقتی ما ساعتهایی از روز را امساک میکنیم بدن میتواند دوباره خود را بازسازی کند و سموم را از بدن دفع کند که این بخش را متخصصان بیشتر توضیح میدهند.
نکته سوم این است که ما در زندگی خیلی به مطامع دنیوی میچسبیم. صبح سرکار میرویم، ظهر برمیگردیم، غذا میخوریم، استراحت میکنیم که همگی کارهای مادی است، ولی در ماه مبارک رمضان میزان اتصال به خدا و کارهای معنوی چه به صورت فردی و چه به صورتجمعی افزایش پیدا میکند و همچنین میزان رفتار با هدف معنویت فردی یا اجتماعی بیشتری میشود. در این ماه مبارک نماز خواندن افراد منظمتر است، مستحبات را بیشتر انجام میدهند، تلاوت کلامالله بیشتر دارند، حضور بیشتری را در مساجد، حسینیهها و تکایا پیدا میکنند که اینها جنبههای فردی قضیه است و به لحاظ فردی ما را ارتقا میدهد. از سوی دیگر رفتارهای جمعی مانند نماز جماعت و کارهای از این قبیل نیز ما را وارد جمع میکند و از انزوا بیرون میآورد. بسیاری از افراد در ماه رمضان کار خیر انجام میدهند، اطعام مساکین میکنند، به دیگران بیشتر یاری میرسانند و کارهایی از این دست میکنند که همه اینها پیامد و منفعت ماه رمضان است و کمک میکند انسانها بیشتر به فکر همنوعان خود باشند و کار خیر انجام دهند.
آیا ماه مبارک رمضان فقط تأثیرات روحی و روانی دارد؟
از دید من ماه مبارک رمضان مانند یک پالایشگاه عمل میکند که هم جسم ما را پالایش و از سموم خالی میکند و اضافه وزن ما را تنظیم میکند و هم از نظر روانی و معنوی ما را ارتقا میدهد. از طرف دیگر ما را برای سختیها آماده میکند، انسانی که عادت کرده روزانه هر وقت که گرسنه بود، چیزی بخورد یا وقتی تشنه شد، چیزی بنوشد، حالا باید چند ساعتی صبر کند و بعد این عمل را انجام دهد؛ یکی از مهمترین دستاوردهای فردی ماه مبارک رمضان آموزش صبر است که به ما یاد میدهد با اینکه نیازها یا خواستههایی داریم، باید صبر کنید تا به آن برسید.
اینکه فرد صبرش بالاتر میرود، قدرت تحمل خود را افزایش میدهد و از نظر معنوی تقویت پیدا میکند چه تأثیری بر اجتماع دارد؟
یکی از اولین بحثهای ماه مبارک رمضان، افزایش احساس تعلق است یعنی اینکه از نظر اجتماعی من وقتی که روزه میگیرم و احساس میکنم صدها میلیون انسان دیگر در جای جای دیگر این کره خاکی دارند دقیقاً کاری را انجام میدهند که من انجام میدهم، این احساس مشترک حس خوبی به من میدهد و من را از تنهایی و انزوا بیرون میآورد.
نکته دوم این است که همان بحث صبر و تحمل موجب میشود برای مقابله با سختیهای زندگی که همیشه وجود دارد، آموزش ببینیم، اساساً یکی از فلسفههای مهم روزه و ماه مبارک رمضان آموزش دیدن و تمرین کردن برای صبوری بیشتر در برابر سختیها، دشواریها و فشارهایی است که در زندگی و در طول سال به همه ما وارد میشود و این نکته به لحاظ اجتماعی مهم است.
نکته بعدی اجتماعی مقوله ماه مبارک رمضان میتواند این باشد که ما خود را جای دیگران میگذاریم و میبینیم که دیگرانی هستند که در طول سال گرسنگی و سختی میکشند، مشکلات دارند، حال ما خودخواسته به این سمت حرکت میکنیم و احساس آنها را درک میکنیم.
نکته دیگر این است که ماه مبارک به لحاظ اجتماعی موجب گسترش و افزایش فضای معنوی در جامعه است، مطالعات در همه کشورهایی که مسلمانان در آنها زندگی میکنند چه به صورت اقلیت و چه به صورت اکثریت، در طول ماه مبارک رمضان همدلی و همراهی و درک دیگران افزایش پیدا میکند. ما میدانیم هیچ عبادتی در اسلام نداریم که ضمن اینکه جنبه فردی دارد جنبه اجتماعی نداشته باشد، نماز، روزه، حج و جهاد همینگونه است و همه این عبادات این ویژگی مثبت را دارند و این هم در همین قالب است. مطالعات میگوید به لحاظ اجتماعی وقتی انسانها در ماه مبارک روزه میگیرند، معنویت در جامعه افزایش پیدا میکند که یک بخشی از آن از طرف خود فرد است و بخش دیگر آن از برکات الهی است که از این منظر به جامعه نازل میشود. همچنین مطالعات دیگر نشان داده در ماه مبارک رمضان و مدتی بعد از این ماه میزان جرمخیزی در جامعه کاهش پیدا میکند، یعنی نشان میدهد افزایش معنویت موجب میشود، افراد کمتر به سمت جرم، جنایت، کارهای خلاف اخلاق و قانون و چیزهای شبیه به این بروند و این معنویت نگهدارنده افراد است حتی من در بین مراجعان افرادی را دارم که شرابخوار هستند، ولی در سه ماه معمولاً این کار را اصلاً انجام نمیدهند، یکی ماه مبارک رمضان و دیگری محرم و صفر است. این نشان میدهد معنویت میتواند حتی روی این افراد نیز اثر مثبت داشتهباشد.
