حمله روسیه به اوکراین در پنجم اسفند ۱۴۰۰ (۲۴ فوریه ۲۰۲۲) روابط غرب و روسیه را وارد مرحله جدیدی کرده است که از جمله مشخصههای آن تشدید بیسابقه تنشها بین دو طرف و همچنین کارزار تحریمی همهجانبه بلوک غرب علیه روسیه از جمله در عرصه انرژی فسیلی یعنی نفت و گاز است. جدیدترین تحول در این زمینه اعلام سقف قیمت برای نفت روسیه و از جانب بلوک غرب و واکنش مسکو در این زمینه است. «الکساندر نواک» معاون نخست وزیر روسیه اعلام کرده است مسکو به کشورهایی که سقف قیمت را در بازار نفت پایین نگه دارند، نفت نخواهد فروخت. او هفتم آذر گفت که روسیه همچنان یکی از تأمینکنندگان قابل اتکای نفت باقی میماند، اما پایین نگه داشتن سقف قیمت در مورد نفت روسیه باعث کاهش عرضه نفت این کشور میشود.
اکنون با هشدار جدید معاون نخست وزیر روسیه درباره عدمفروش نفت به کشورهایی که قصد پایین نگه داشتن قیمت نفت را دارند، مسکو وارد عرصه واکنش عملی به اقدامات خصمانه غرب علیه خود شده است. هشدار روسیه به کشورهایی که قصد پایین نگه داشتن سقف قیمت نفت در بازارهای نفتی را دارند، با توجه به رویکرد غرب در این زمینه داده شده است. پیش از این غربیها به ویژه امریکا و اروپا در موارد مختلف بر مخالفت خود با افزایش بهای نفت روسیه یا خرید نفت آن با قیمتی مشابه نفت دیگر کشورها تأکید کرده و خواهان تعیین سقف قیمتی بر آن به منظور کاهش قابل ملاحظه درآمدهای نفتی مسکو شدهاند.
اقدامات گروه ۷
سران کشورهای گروه ۷ (بریتانیا، آلمان، ایتالیا، کانادا، امریکا، فرانسه و ژاپن) در نشست ژوئن ۲۰۲۲ بر عزم خود برای کاهش وابستگی به انرژی روسیه تأکید کرده و موافقت اصولی خود را با تعیین سقف برای قیمت نفت و گاز روسیه اعلام کردند. اوایل سپتامبر ۲۰۲۲، گروه ۷ در راستای کاهش درآمدهای مسکو بر سر اعمال سقف قیمت به نفت صادراتی روسیه توافق کردند. وزرای اقتصاد گروه ۷ اعلام کردند ارائه خدماتی را که امکان حملونقل دریایی نفت خام و فرآوردههای نفتی روسیه را در سطح جهان فراهم میکند، در صورتی که قیمت نفت روسیه بالاتر از سقف تعیینشده باشد، ممنوع میکنند. این تصمیم میتواند پوشش بیمه یا تأمین مالی محمولههای نفتی روسیه را ناممکن سازد. با این اقدام، کشورهای نیازمند خواهند توانست نفت روسیه را خریداری کنند، اما به قیمتی نازل و تنها تا سقفی که یک ائتلاف بینالمللی به رهبری گروه ۷ آن را تعیین کند. نفتکشها و شرکتهای بیمه تنها در صورتی مجاز به ارائه خدمات نقل و انتقال نفت روسیه هستند که قیمت نفت حداکثر در سقفی باشد که ائتلاف یادشده تعیین میکنند. به این ترتیب گروه ۷ بر عزم خود برای اعمال محدودیت بر قیمت نفت روسیه به عنوان بخشی از گسترش تحریمها علیه این کشور تأکید کرد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین در واکنش به اقدام گروه ۷ هشدار داد که روسیه نفت خود را به کشورهایی که تعیین سقف قیمت کنند، نخواهد فروخت. پسکوف میگوید: «این اقدام باعث به هم خوردن بازار نفت خواهد شد و در نهایت شهروندان اروپایی هزینه آن را پرداخت خواهند کرد.»
اقدامات اروپا
قرار بود در راستای تحریمهای انرژی اتحادیه اروپا علیه روسیه، اجرایی شدن سقف قیمت نفت از پنجم دسامبر ۲۰۲۲ و قیمت فرآوردههای نفتی از پنجم فوریه۲۰۲۳ اعمال شود، اما کشورهای اتحادیه اروپا در سپتامبر ۲۰۲۲ نتوانستند بر سر تعیین سقف قیمت گاز روسیه به توافق برسند. پیشتر ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه هشدار داده بود تعیین سقف قیمت گاز صادراتی از روسیه چشماندازی ندارد و گامی است که منجر به افزایش قیمت آن در بازارها میشود. با این حال اتحادیه درباره تعیین سقف قیمت ۶۰ دلاری برای هر بشکه نفت روسیه سرانجام به توافق رسید.
در عین حال، روسیه برای جایگزینی کشورهای اروپایی که تا قبل از این از مشتریان عمده نفت و گاز روسیه بودهاند، به دنبال بازارهای جدیدی برای نفت و گاز خود رفته و آمارها در این زمینه حاکی از افزایش قابل توجه صادرات انرژی به دیگر مناطق و کشورها به ویژه چین است. در این زمینه باید از افزایش صادرات ۱۰ میلیون بشکهای نفت روسیه به چین در شش ماه نخست سال ۲۰۲۲ یاد کرد، ضمن اینکه روسیه درصدد است صادرات انرژی خود را به هند نیز به شدت افزایش دهد. همه این موارد نشان میدهد تلاش غربیها برای در هم شکستن اقتصاد روسیه تا حد زیادی با ناکامی مواجه شده است. اوپک پلاس در راستای پایبندی به اهداف خود در تولید نفت در نشست روز یکشنبه ۱۳ آذر، بر تداوم کاهش عرضه نفت توافق کرد. این تصمیم وزیران نفت و انرژی اوپک پلاس شامل کشورهای عضو اوپک و همپیمانانش مانند روسیه، دو روز پس از توافق گروه ۷ برای تعیین سقف قیمت نفت روسیه اعلام شد. اوپک پلاس با توافق ماه اکتبر درباره کاهش روزانه ۲میلیون بشکه نفت که نزدیک ۲درصد مصرف جهان میشود، ایالات متحده و دیگر کشورهای غربی را خشمگین کرد. واشنگتن این گروه و عربستان سعودی را به همراستایی و همگامی با روسیه به رغم جنگ اوکراین متهم کرده است. اوپک پلاس علت این تصمیم را تضعیف دورنمای اقتصادی جهان اعلام کرد. تصمیم کشورهای عضو اوپک پلاس برای تداوم کاهش عرضه نفت به بازارهای جهانی در واقع واکنشی به اقدام خصمانه غرب علیه روسیه و نوعی همراهی با مسکو است. اتحادیه اروپا، گروه ۷ و برخی کشورهای بلوک غرب مانند استرالیا با تعیین سقف قیمت ۶۰ دلار برای هر بشکه نفت روسیه قصد دارند به میزان قابل توجهی از درآمدهای نفتی مسکو کاسته و به این ترتیب به زعم خود ماشین جنگی روسیه را از کار بیندازند. با این حال این کنش غرب واکنش تند مسکو را به دنبال داشته است. «الکساندر نوواک» معاون نخست وزیر روسیه تأکید کرد مسکو از تأمین نفت برای کشورهایی که درصدد اعمال سقف قیمت برای نفت وارداتی از این کشور هستند، خودداری میکند. به گفته او، اوپک پلاس نیز در راستای همراهی با روسیه بر آمادگیاش برای برگزاری نشست در هر زمان و تصمیمگیری برای تصحیح شرایط حاکم بر بازار تأکید کرد، با این حال، هم اکنون این نشست و تصمیمگیری ضروری نیست.
شکست تحریمها علیه روسیه
بلوک غرب به سرکردگی امریکا با عامل بیسابقهترین و گستردهترین تحریمها علیه روسیه به بهانه جنگ اوکراین از جمله تحریم نفت و گاز روسیه وارد کارزار بزرگی با مسکو شدهاند. به رغم اینکه غربیها به ویژه اروپاییها بر این گمان بودند که این کارزار تحریمی آسیبهای بزرگی را متوجه روسیه خواهد کرد، اما اقدامات متقابل مسکو مانند الزام کشورهای اروپایی خریدار گاز برای پرداخت بهای آن به روبل و نیز تلاش موفق مسکو برای افزایش فروش نفت خود به اقتصادهای بزرگی مانند چین و هند موجب شده است این تلاش غربیها با ناکامی آشکاری مواجه شود، ضمن اینکه تصمیم اوپک پلاس برای کاهش ۲ میلیون بشکهای عرضه نفت عملاً موجب افزایش بهای نفت شده است. از سوی دیگر تحریمها علیه روسیه به ویژه در زمینه نفت و گاز موجب دشواریهای زیادی برای کشورهای اروپایی و حتی امریکا با بروز تورم بیسابقه و نیز رکود اقتصادی به دلیل عدموجود گاز برای تداوم فعالیت صنایع مختلف اروپایی شده است. در مورد امریکا کاهش عرضه نفت که موجب افزایش بهای آن شده تأثیر خود را به صورت افزایش بیسابقه بهای بنزین، گازوئیل و در نتیجه تورم بیسابقه در این کشور طی ۴۰ سال گذشته شده است، به همین دلیل جو بایدن و شرکای اروپایی آن بارها از اوپک پلاس و به خصوص اعضای ذینفوذ آن مانند عربستان خواستهاند با افزایش تولید و عرضه نفت به بازارهای جهانی موجبات کاهش بهای آن را فراهم آورند، اما ریاض که اکنون منافع خود را جدای از منافع واشگتن میبیند، به این خواسته امریکا کممحلی و به بهانههای مختلف از اجرای خواسته واشنگتن خودداری کرده است. به رغم تهدیدات مکرر واشنگتن، اما ریاض همچنان با تأیید دوباره تصمیم اوپک پلاس در نشست روز یکشنبه نشان داد برای سعودیها منافع درازمدت و روابط با روسیه و چین از اهمیت دوچندان برخوردار شده است. «خاویر بلاس» کارشناس انرژی میگوید: «امریکا و همپیمانان غربیاش باید به این مسئله توجه کنند که برای نخستین بار در تاریخ اخیر انرژی، واشنگتن، لندن، پاریس و برلین یک متحد در داخل اوپکپلاس ندارند.» به این ترتیب با همبستگی عملی اوپک پلاس با روسیه به رغم فشارهای غرب اکنون مسکو امیدوار است نقشه غرب برای تعیین سقف قیمتی برای نفت روسیه منجر به شکست شود.
