ساختار طراحی
کرار، پهپادی با بدنه استوانهای شکل، بال نصب شده در پایین بدنه، یک موتور توربوجت در انتهای بدنه که ورودی هوای آن در بالا قرار گرفته و دم H شکل است. نوک بالهای این پهپاد تا حدودی بهصورت منحنی طراحی شده است تا از اثر پساالقایی کاسته شود. یک جایگاه زیر بدنه و امکان نصب یک جایگاه زیر هر بال برای حمل محموله خارج بدنه پهپاد کرار در نظر گرفته شده است.
طول ۸/۵، دهانه بال ۱/۳ و ارتفاع ۵/۱ متر و بیشینه وزن برخاست ۷۵۰کیلوگرم با قابلیت حمل محموله ۲۵۰کیلوگرمی از ویژگیهای پهپاد کرار-۳ است. این نمونه به سقف پرواز ۳۵ هزار پا معادل ۱۰ هزارو ۶۷۰ متر، سرعت نهایی ۷۰۰ و سرعت پیمایشی ۶۵۰کیلومتر بر ساعت دست یافته و مداومت پروازی یک ساعت و ۱۵دقیقه دارد. نمونههای اولیه کرار مداومت پروازی ۴۵دقیقه داشتهاند. در این نمونه از موتور مینیجت طلوع- ۴ با سوخت JP- ۴ استفاده شده است. ظرفیت سوخت در پهپاد کرار حدود ۱۴۵لیتر عنوان شده است.
جنس سازه و بدنه کرار نیز عمدتاً از آلومینیوم است، اما این پهپاد امکان ساخت با مواد ترکیبی (کامپوزیت) غیرفلزی را هم دارد که هم سبکتر از فلز است و هم بازتاب راداری کمتری در باندهای فرکانسی بالا به عنوان مثال باند X دارد. بدنه کرار حدود ۴۲سانتیمتر قطر دارد.
برای سایر نمونههای کرار قابلیت پرواز تا ارتفاع ۴۰ هزار پا معادل ۱۲ هزارو ۲۰۰متر و سرعت نهایی ۹۰۰کیلومتر بر ساعت ذکر شده است. پهپادهای کرار در صورت پرواز با ارتباط مستقیم با ایستگاه مبدأ تا برد ۲۰۰کیلومتر (کرار-۳) و در صورت پرواز برنامهریزیشده خودکار بدون نیاز به ارتباط دائم با ایستگاه بین ۸۰۰ تا هزارکیلومتر برد دارند. کرار هم از سامانههای هدایت درونی، هم سامانههای مکانیابی جهانی و هم سامانههای ترکیبی برای ناوبری و هدایت بهره میبرد و امکان پرواز کاملاً خودکار بدون ارتباط با ایستگاه زمینی را هم دارد. علاوه بر انواع بمبهای سقوط آزاد، بمبهای نقطهزن نظیر یاسین و بالابان نیز از گونههایی از پهپاد کرار قابل پرتاب هستند و در رزمایشهای مختلف به طور عملی به کار گرفته شدهاند. همچنین انواع موشک هوا به هوا و هوا به سطح هم با پهپاد کرار هماهنگ شده و مورد استفاده قرار گرفته است. در ادامه گزارش به این موارد میپردازیم.
کرار در نقش تهاجمی
در بخش مأموریتهای تهاجمی بمبهای ۵۰۰ پوندی MK- ۸۲ اولین سلاحی بودند که توسط پهپادهای کرار حمل و پرتاب شدند. فیلمهای منتشرشده از بمباران هدف توسط کرار با این بمب غیرهدایتشونده نشان میدهد با دقت بسیار خوبی به نزدیک اهداف اصابت کردهاند. در زمان رونمایی از کرار، موشک کروز ضدکشتی کوثر نیز به تعداد دو تیر زیر بالهای کرار مشاهده شده بود. این امر نشان میداد ایران روی این پهپاد در نقش مقابله واکنش سریع با اهداف دریایی تا فاصله چندصدکیلومتری حساب کرده است. در سالهای بعد تسلیحات هوا به سطح دیگری هم به داشتههای کرار افزوده شد. بمب بالدار دورایستای یاسین با برد ۵۰ تا ۹۰کیلومتر در نمونههای مختلف و با سرجنگی ۲۲۵کیلوگرمی، بمب سبک بالدار ۱۲۵کیلوگرمی بالابان با برد ۲۵کیلومتر و موشکهای آذرخش و شفق از این دست موارد هستند. بمبهای یاسین و بالابان از نوع هدایتشونده هستند و با دقت بسیار بالایی به هدف اصابت میکنند. با توجه به برد این بمبها کرار در مأموریت تهاجمی خود میتواند خارج از برد تسلیحات پدافندی دشمن عملیات انجام دهد.
موشک آذرخش یک سلاح بومی در دو نوع هوا به سطح و هوا به هواست. این موشک همانند شفق به جستوجوگر تصویرساز حرارتی مجهز شده است و با توجه به سرعت مافوق صوت خود میتواند در عملیاتهای ضربتی دست کرار را برای گرفتن فرصت فرار از دشمن باز بگذارد. در سال ۱۴۰۱ کرار در رونمایی از پایگاه راهبردی پهپادی ۳۱۳ ارتش که در زیر زمین ساخته شده، مجهز به موشکهای شفق ۲ دیده شد. این موشک ساختار متفاوتی با شفق ۱ دارد ولی به جستوجوگر حرارتی تصویرساز مجهز است و به برد ۲۰کیلومتر در پرتاب از بالگرد میرسد که بدیهی است در پرتاب از پهپادی با سرعت چند برابر بالگردها، باز هم به برد بیشتری خواهد رسید.
در مراسم روز صنعت دفاعی در سال ۱۳۹۹ علاوه بر موشک آذرخش، بمب هدایت لیزری ۵۰۰ پوندی، نمونهای جدید از بمب بالابان و بمب خوشهای سیمرغ نیز به فهرست تسلیحات تهاجمی کرار افزوده شدند. بمب سیمرغ که به زمره تسلیحات کرار افزوده شده، سلاح مؤثری علیه تجمع نفرات و اهداف سبک و بدون حفاظت زرهی است که کارایی انواع مشابه آن در نبردهای مختلف به اثبات رسیده است. با تجهیز کرار به این بمب، امکان اجرای عملیات تهاجمی سبک و پشتیبانی نزدیک از خطوط نبرد یا علیه تجمع شناسایی شده دشمن در کمترین زمان ممکن و با پرواز کرار از نزدیک مناطق عملیاتی ممکن میشود.
بمب هدایت لیزری ۵۰۰ پوندی GBU-۱۲ نیز که قبلاً در شمار تسلیحات هوا به سطح هواپیماهای جنگنده و بمبافکن کشور قرار داشت و در ایران نیز نمونه مشابهی از آن به نام ستار-۴ توسط نیروی هوایی ارتش به تولید رسیده، یک سلاح نقطهزن با خطای در حد صفر است که علیه اهداف مختلف با اهمیت قابل بهکارگیری است. با تجهیز پهپادها به عنوان یکی از ابزارهای رزمی مهم در عملیاتهای هوایی عصر حاضر به بمبهای هدایت لیزری، امکان انهدام اهداف مهم به صورت بسیار دقیق و با کمترین خسارت جانبی ممکن شده است. پهپادهای امریکایی ام-کیو-۱ و ام-کیو-۹ نیز از جمله بهکارگیرندگان این رده از بمبهای هدایت لیزری هستند. نکته مهم این است که امکان هدایت بمبهای لیزری توسط پهپادهای دیگر ساخت داخل وجود دارد و در نتیجه پهپاد حامل بمب میتواند به سرعت پس از رها کردن بمب از منطقه خارج شود.
کرار در مأموریت دفاع هوایی
در شهریور ۱۳۹۳ گونه رهگیر به نام کرار-۴ رونمایی شد که به گونهای از موشک شهاب ثاقب مجهز شده بود. نمونههای مشتقشده از شهاب ثاقب مانند شفق حدود ۷۰کیلوگرم جرم دارند، در حالی که نمونه اولیه ۸۶کیلوگرمی است. هدف از ارائه کرار-۴، توسعه نمونهای با قابلیت رهگیری هوایی اهداف عنوان شده بود. موشک شهاب ثاقب یک موشک سطح به هواست که به دلیل اصالت طراحی مطابق نیاز درگیری با اهداف هوایی، از قابلیت خوبی برای استفاده به عنوان موشک هوا به هوای برد کوتاه نیز برخوردار است. در نمونه شفق که از شهاب ثاقب مشتق شده، موشک به یک جستوجوگر اپتیکی حرارتی مجهز شده است که قابلیت قفل خودکار روی اهداف را در تمام شرایط آب و هوایی دارد. از نظر وزنی، کرار-۴ قابلیت حمل حداقل سه موشک شفق را دارد. در سال ۱۳۹۹ موشک آذرخش که از پیکربندی موشک مشهور هوا به هوای AIM- ۹ سایدویندر تشکیل شده، به عنوان موشک جدید مناسب برای پهپادها و بالگردها روی کرار هم نصب شد. این موشک با بهرهگیری از جستوجوگر اپتیکی پیشرفته و موتور سوخت جامد ضمن سرعت پروازی بالا و برد مناسب با دقت بسیار بالایی امکان انهدام اهداف زمینی و برخی اهداف هوایی را دارد. به دلیل وزن سبک و حدوداً ۷۰کیلوگرمی همانند شفق امکان نصب سه فروند از آن روی پهپادی مانند کرار وجود دارد. موشک جدیدتر آذرخش با برد بیشتر، پیشران سوخت جامد بدون دود که هشیار شدن دشمن را در دید چشمی به تأخیر میاندازد و جستوجوگر تصویرساز حرارتی برای اولین بار علیه یک هدف کوچک با بدنه غیرفلزی یعنی پرندهای با سطح مقطع راداری پایین در رزمایش پهپادی سال ۱۳۹۹ با موفقیت مورد استفاده قرار گرفت که به خوبی ارزش استفاده از روش هدایت تصویرساز حرارتی را نشان داد. طبق گفتهها در آینده نیز موشک مجید به فهرست تسلیحات کرار رهگیر افزوده میشود.
با توجه به ماهیت رزمی موشک آذرخش در نقش هوا به هوا، این سلاح قابلیت درگیری با انواع پرندههای دشمن را دارد، در حالی که به واسطه نصب روی پهپاد، قابلیت شروع مأموریت از هر نقطهای به صورت غافلگیرانه را دارد. پهپادهای کرار با استفاده از یک راکت از روی زمین بلند میشوند که سبب میشود به راحتی در نقاط مختلف مخفی شده و برای مأموریت دفاع هوایی نقطهای به راحتی و به سرعت به پرواز درآیند.
در همین راستا در مراسم روز صنعت دفاعی در سال ۱۳۹۹ سکوی پدافندی پهپادهای کرار مشاهده شد که حامل این پرنده بدون سرنشین برای اجرای مأموریتهای دفاع هوایی است. کرار هم با تجهیز به موشک هوا به هوا از خانواده شفق قابلیت درگیری با انواع اهداف هوایی و هم با استفاده از جستوجوگر اپتیکی نصب شده در دماغه امکان درگیری مستقیم با طیفی از اهداف پروازی متناسب با قابلیتهای دینامیکی خود را دارد. این پهپادها با نیاز به کمترین نفرات و نیروی انسانی در مناطق دورافتاده و متعدد کشور و نیز در خود پایگاههای پدافندی و اماکن نظامی قابل ذخیرهسازی هستند. با توجه به عدمنیاز به باند پرواز برای بلند شدن این پهپاد و استفاده از راکت کمکی برای بلند شدن این پهپاد میتواند عملیات خود را از هر نقطهای آغاز کند. با اتصال به شبکه یکپارچه دفاع هوایی کشور متناسب با نوع اهداف متخاصم مأموریت رهگیری به پهپادهای کرار داده شده و امکان درگیری مستقیم یا با استفاده از موشک هوا به هوا توسط پهپاد کرار وجود دارد.
«کرار» رهگیر مجهز به تیربار
استفاده عملیاتی از تیربار توسط پهپادهای معمولی و نه مولتی روتور، به احتمال زیاد برای اولین بار حتی در دنیا باشد که به عنوان یک ابتکار بومی صورت میپذیرد. شاید در وهله اول مزیت این روش کاهش چشمگیر هزینه به نظر میرسد، اما کاهش قابل توجه آسیب یا به بیان دیگر قابلیت وارد ساختن آسیب کنترلشده به پرنده دشمن به منظورهایی خاص نیز از مزیتهای استفاده از تیربار است. فایده دیگر، امکان درگیر شدن با هدفهای متعدد یا یک دسته پروازی از اهداف دشمن توسط پهپاد رهگیر با تیربار است. تاکنون کرار با دو نوع سلاح تیربار مشاهده شده است.
در رزمایش سال ۱۳۹۹ این پهپاد مجهز به سه قبضه تیربار تک لوله در دماغه بود که هم به عنوان تیر اخطار و هم برای شلیک مستقیم به هدف قابل استفاده است. در رزمایش سال ۱۴۰۱ کرار به سلاح شش لوله چرخان (گتلینگ) اخگر مجهز شده بود که نواخت تیر بسیار بالایی و برای درگیری با اهداف هوایی کارایی بهتری دارد.
آنچه در مورد پهپاد کرار در نقش دفاع هوایی باید مورد توجه مخاطبان قرار گیرد، برنامه تجهیز نقاط استقرار نیروی پدافند هوایی ارتش به پهپادهای کرار در نقش اسکرامبل یا پرنده دفاعی تندخیز است. این نقش در حال حاضر تنها توسط هواپیماهای رزمی سرنشیندار اجرا میشود که فقط در تعداد محدودی پایگاه هوایی مستقر هستند. با گسترش پهپادهای کرار مجهز به موشکهای آذرخش و در آینده نزدیک موشک مجید، در دهها و شاید صدها نقطه پدافندی در صورت نیاز به اجرای پرواز اسکرامبل علیه اهدافی که در توان پهپاد کرار برای درگیر شدن است، میتوان به جای هواپیمای سرنشیندار از نزدیکترین نقطه پدافندی به محدوده هدف، پهپاد کرار را به پرواز درآورد، زیرا این پهپاد با اتکا به بوستر راکتی سوخت جامد نیاز به باند پرواز برای شروع پرواز ندارد.
در مجموع قابلیت اجرای عملیات رهگیری علیه اهداف پروازی دشمن خصوصاً پهپادها با در نظر داشتن میزان تأثیر عملیاتی این وسایل که در جنگهای اخیر خصوصاً قرهباغ هم مشاهده شد، قابلیتی راهبردی است که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران را یک گام جلوتر از دشمنان قرار میدهد.
کرار انهدامی
پهپاد انهدامی (انتحاری) کرار به عنوان جدیدترین عضو خانواده این پهپاد پرکاربرد ایرانی در رزمایش پدافند هوایی سال ۱۳۹۸ برای اولین بار معرفی شد. هدف از توسعه این نمونه، اجرای عملیات تندخیز (اسکرامبل) به منظور مقابله با اهداف هوایی مهاجم بیان شده است.
در زمینه نحوه درگیری کرار انتحاری با اهداف، چند طرح (سناریو) مختلف وجود دارد. برای دستهای از اهداف با مانورپذیری کم مانند هواپیماهای بزرگ و سنگین ترابری و گشت دریایی، بالگردها، هواپیماهای پشتیبانی نزدیک، پهپادها و موشکهای کروز دشمن، با توجه به قابلیتهای دینامیکی بالای پهپاد کرار، دست برتر با این پهپاد است، اما در صورت نیاز به درگیری با هواپیماهای جنگنده دشمن در شرایطی که سرعت پروازی آنها امکان درگیری توسط کرار را بدهد، به نظر میرسد سناریوی موفق، حمله غافلگیرانه با تقرب از نیمکره عقبی جنگنده دشمن باشد که البته در نواحیای که تحت پوشش آواکسهای نیروی متخاصم باشد، این راهکار به چالش کشیده میشود. با وجود این طیف گستردهای از اهداف گفتهشده، در تیررس پهپاد کرار انتحاری خواهند بود که با بهرهگیری از جستوجوگر اپتیکی حرارتی قابلیت حمله در تمام شرایط شب و روز با دقت بسیار بالا را خواهد داشت.
در مأموریت انهدامی، کرار به واسطه دوربین نصبشده در دماغه از حدود ۳۰کیلومتری قابلیت قفل کردن روی هدف را دارد و سپس خود را از سمت مناسب به هدف میرساند و با برخورد مستقیم یا در مجاورت آن منفجر میشود. با توجه به سرعت بیش از ۶۰۰کیلومتر بر ساعت انواع پهپاد کرار، این پرنده گزینه مناسبی برای هدف قرار دادن اهداف کمسرعت مانند پهپادهای بزرگ یا هواپیماهای گشت دریایی و ترابری و بالگردهای بزرگ و متوسط دشمن است. در جریان ارائه گزارش فرماندهان ارتش به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح سرلشکر محمد باقری در این رزمایش اعلام شد که ارتش با کرارهای رهگیر، عملیات رهگیری انواع هواپیماهای با سرنشین و بدون سرنشین امریکایی از جمله پهپادهای مهم MQ-۹، RQ-۴ و هواپیماهای گشت دریایی P-۸ و P-۳ امریکایی را در مناطق جنوب کشور در ماههای گذشته چندین بار به انجام رسانده است که به راحتی در صورت حضور آنها در مناطق حاکمیتی کشور، امکان ساقط کردن این هواگردها وجود داشت.
نمونههای کرار-۴ با قابلیت رهگیری هوایی و گشتزنی احتمالاً از نمونه جدیدتر موتور طلوع-۴ با قابلیت تنظیم دقیق رانش استفاده میکنند تا به بیشترین مداومت پروازی دست پیدا کنند، اما نمونه انهدامی کرار در واقع حاصل تغییر نمونههای قبلی و موجود این پهپاد بوده است. با افزوده شدن سامانههای ناوبری متفاوت و نیز یک جستوجوگر اپتیکی به نوک دماغه و البته خط امن داده بین پهپاد و ایستگاههای فرماندهی پدافند هوایی، کرار انتحاری این قابلیت را پیدا کرده است به صورت خودکار از محل ذخیره خود که میتواند هر نقطهای در کشور باشد، به پرواز درآید و با دریافت مستقیم اطلاعات هدف، با بهینهترین مسیر اوجگیری، به سمت آن حرکت کند. کرار انتحاری با اصابت مستقیم یا نزدیک شدن تا فاصله مناسب از هدف، عمل انفجار سرجنگی را به انجام میرساند.
به این ترتیب یک پرنده تندخیز (اسکرامبل) برای دفاع نقطهای پدید آمده است که به جای برخاستن از پایگاههای هوایی که تعداد محدودی دارند، میتواند از صدها نقطه در سراسر کشور برای درگیری با اهداف پروازی دشمن اقدام کند. با توجه به فاصله چندصدکیلومتری بین پایگاههای هوایی کشور با یکدیگر، در صورتی که هواپیماهای گشت هوایی در حال پرواز در کشور در شرایط مسافت مناسب برای درگیری با دشمن نباشند، از هواپیماهای شکاری مسلح به موشکهای هوا به هوا و آماده پرواز در پایگاههای هوایی استفاده میشود، اما همین هواپیماها نیز پس از پرواز که مراحل برخاست آن بیشتر از یک پهپاد با سامانه پرتاب راکتی طول میکشد، نیازمند طی زمانی برای رسیدن به محدوده پروازی هدف هستند، البته شکاریهای سرنشیندار تلاش میکنند این زمان را با توجه به توان پرواز با سرعت فراصوت به کمترین حد ممکن کاهش دهند.
اما هر یک از بیش از ۳ هزارو ۶۰۰ نقطه پدافندی مختلف که در سطح کشور گسترده شدهاند و برخی از آنها فواصل اندکی با مرز کشور دارند، میتوانند محل ذخیره تعدادی پهپاد رهگیر کرار-۴ و پهپاد انهدامی کرار باشند که از نزدیکترین نقطه پدافندی به محل نفوذ دشمن، بسته به شرایط هدف یا اهداف متخاصم در زمان بسیار کوتاهی پرتاب و وارد مرحله درگیری با هدف شوند. با ذکر این نکته که استفاده از هواپیماهای سرنشیندار یا بدونسرنشین در مأموریت دفاع هوایی به صورت تندخیز، کاملاً به صورت هوشمند و بر اساس شرایط اهداف تعیین میشود، باید گفت که این امر نیاز به پروازهای تندخیز برای تمام اهداف را که تاکنون وجود داشت، از بار کاری شکاریهای سرنشیندار و خصوصاً انواع دفاع نقطهای یعنی میگ-۲۹ کم میکند.
روند گسترش کاربردهای کرار متوقف نشده و مأموریت حمل غلاف جنگ الکترونیک با این پهپاد هم در سالهای اخیر مشاهده شده است. در این شرایط کرار میتواند هم برای تمرین سامانههای پدافند هوایی و آزمایش شبکه دفاع هوایی استفاده شود و هم در نقش مزاحمت الکترونیکی و اخلال در سامانههای دشمن که با توجه به سرعت و ارتفاع پروازی این پهپاد در توان پهپادهای موتور ملخی با موتور غیرتوربروپراپ نیست. از آخرین نقشهای کرار استفاده به عنوان پهپاد تهاجمی دریاپایه در شناورهای سطحی حاضر در ناودسته پهپادبر نیروی دریایی ارتش است که در سال ۱۴۰۱ معرفی و به ناوگان جنوب این نیروی راهبردی ملحق شد.
تعریف یک مأموریت جدید برای یک محصول موجود و در حال خدمت چه پهپادهای انهدامی علیه اهداف زمینی و چه علیه اهداف هوایی، نمونه راهبرد استفاده حداکثری از قابلیتهای موجود در نیروهای مسلح برای رفع طیفی از نیازها با کمترین هزینه و زمان است. با توجه به دانش بسیار بالای متخصصان کشور در زمینههای مرتبط با پهپادها، این بهسازیها و تعریف مأموریتها کاملاً بر اساس دانش روز صورت گرفته و پس از آزمایشهای مختلف به چرخه عملیاتی نیروهای مسلح افزوده میشود.
