اصل رازداری پزشکی و حریم خصوصی بیماران یکی از مهمترین وظایف اخلاقی در حیطه پزشکی است که دارای سابقهای چندین هزارساله در دنیای پزشکی است. در بیان علت و فلسفه این اصل میتوان به احترام به خودمختاری بیمار و نیز جلوگیری از آسیب رساندن به رابطهای که موضوع آن اعتماد است، اشاره کرد؛ بنابراین در اکثر قوانین اخلاقی انجمنها و تشکلهای حرفهای پزشکی به مسئله حریم خصوصی و رازداری تأکید فراوان شده و حتی در برخی از کشورها در این مورد قوانینی نیز وضع شدهاست.
با وجود همه این موارد، لزوم رازداری یک امر مطلق نیست و ممکن است شرایطی پیش آید که پزشک ناگزیر به نقض رازداری باشد. سؤال این است که چنانچه پزشک در ارتقای عملیات پزشکی متوجه ارتکاب جرم یا جرائمی از ناحیه بیمار شود، تکلیفش چیست؟ ماده ۶۴۸ قانون مجازات اسلامی نقض رازداری را در برخی از موارد قانونی مجاز میشمارد؛ از یک طرف پیروی از قانون برای همه مردم جامعه در هر سمتی که باشند، الزامی است و از طرف دیگر رعایت حفظ حریم شخصی افراد یکی از اساسیترین وظایف هر فردی است و در مورد پزشکان این اصل از اصول بنیادین حرفه آنهاست.
پزشکی که بین حفظ رازداری بیمارش و رعایت موارد قانونی مذکور در ماده ۶۴۸ باید یکی را انتخاب کند، به هر حال مجبور به زیر پا گذاشتن یکی از این اصول است و به نظر میرسد که باید برای این مشکل راهحلی پیدا کرد، هر چند وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اقدام به تصویب منشور حقوقی بیمار کردهاست، ولی به نظر میرسد با توجه به نواقص موجود در مفاد منشور و خصوصاً عدم تأمین ضمانت اجرای مؤثر قانونی و همچنین کاستیهای موجود در قوانین کیفری در این زمینه، مقررات قانونی موجود نمیتواند مشکلات و معضلات بیماران را پاسخگو باشد.
حفظ تمامی حقوق بیمار انتظاری است که بیماران از مؤسسات خدمات بهداشتی درمانی دارند، یعنی بیمار بدون در نظر گرفتن سن، جنس، نژاد و دیگر تفاوتهای موجود حق آگاهی، احترام، رازداری، حفظ حریمخصوصی، دریافت مراقبتها و درمان صحیح، حفاظت و اعتراض را دارد و وظیفه پزشک و پرستار نیز رعایت حقوق بیمار است. مطابق بند ۷ منشور حقوق بیمار در ایران بیمار حق دارد، از رازداری پزشک و دیگر اعضای تیم معالج برخوردار باشد. رعایت اصل رازداری، احترام به حریم خصوصی بیماران و رعایت اصل خودمختاری بیمار را در پی دارد. نکته مهم اینکه در تمام این شرایط پزشک باید منافع آشکارسازی را با مضرات آن سبک و سنگین کند و در نهایت تصمیمگیری کند. همچنین نهایت سعی و کوشش خود را مصروف کند که از ناحیه این آشکارسازی کمترین ضرر متوجه بیمار شود، از جمله اینکه به دادن حداقل اطلاعات بسنده کند و دیگر اینکه اطلاعات را فقط به کسانی بگوید که برای دفع خطر به این اطلاعات نیازمند هستند و در نهایت تا جایی که ممکن باشد سعی کند در این آشکارسازی بیمار را همراه خود و رضایت او را جلب کند.
در مقام پاسخ به سؤالی که بالا طرح شده میتوان گفت که چنانچه پزشک در راستای عملیات پزشکی متوجه ارتکاب جرم یا جرائمی از ناحیه بیمار شود، نمیتوان تکلیف او را به صورت مطلق و در مورد همه جرائم به یک شکل بیان کرد، زیرا هر چند با توجه به اهمیت و ضرورت اصل رازداری، پزشک باید در حفظ اسرار بیمارش کوشا باشد، اما در مواردی که در قوانین مختلف مورد بررسی قرار گرفت رازداری به صورت مطلق نبوده و استثنائاتی نیز خواهد داشت، چراکه اگر پزشک به اصول اخلاقی حرفه خود در همه حال پایبنده بوده و در صورت آگاهی از ارتکاب جرم توسط بیمار باز هم رازداری بیمار را در اولویت قرار دهد، وظیفه انسانی خود را زیر پا نهاده، مطالعات انجام شده بیانگر ضرورت حفظ رازداری در غیر از موارد استثنایی است و پزشک را در مورد ارتکاب جرم ملزم به نقض رازداری کردهاست.
کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرمشناسی
