به دنبال وقوع جنگ بین روسیه و اوکراین، صادرات گاز روسیه به اروپا با مشکلاتی از سوی طرفین مواجه شد. از سوی کشورهای غربی، کالاهای روسیه از جمله نفت و گاز این کشور تحریم شد و از سوی روسیه هم انتقال گاز مخصوصاً به آلمان به بهانههای مختلف از جمله تعمیرات کاهش یافت. این وضعیت موجب بروز مشکلات عدیدهای در آلمان و برخی کشورهای دیگر اروپایی شده و قیمت گاز طبیعی معادل یک بشکه نفت را به ۴۱۰ دلار رسانده است. در این میان سؤالی که پیش میآید این است که با توجه به وجود ذخایر سرشار گاز طبیعی در ایران، این کشور چه نقشی در این بازار میتواند ایفا کند تا از این فرصت بهره مناسب را ببرد.
طبق گزارش آماری بریتیش پترولیوم۲۰۲۲، تولید گاز طبیعی در ایران حدود ۲۵۶میلیارد مترمکعب در سال است، در همین سال مصرف گاز طبیعی حدود ۲۴۵میلیارد مترمکعب اعلام شده است، ملاحظه میشود فقط حدود ۱۱میلیارد مترمکعب گاز بیش از نیاز مصرف داخلی وجود دارد که آن هم بخشی به ترکیه و بخشی به عراق صادر میشود و البته این در شرایط عادی است و در شرایط غیرعادی که به دلیل سرمای زیاد یا گرمای زیاد پیش میآید، مصرف بیشتر نیز میشود.
اما به نظر میرسد باید فرصت را غنیمت شمرد و با استفاده از موقعیت جغرافیایی گذرراهی کشور و دیگر عوامل، راههایی برای استفاده از این فرصت مناسب جستوجو کرد. در این میان ترکمنستان با منابع غنی گاز در شمال ایران تنها از طریق ایران با جهان آزاد راه دارد، مقداری از گاز ترکمنستان به روسیه صادر میشده که در شرایط فعلی به دلیل شرایط انتقال گاز روسیه به اروپا ممکن است با مشکل روبهرو شود، به عبارت دیگر نیاز بیشتری به صادرات گاز خود دارد. آذربایجان و ترکیه نیز در مسیر انتقال گاز به اروپا قرار دارند، اما منابع جدیدی برای بازار جدید اروپا ندارند، با توجه به این شرایط پیشنهادهای زیر ارائه میشود:
۱- تلاش برای افزایش سوآپ گاز ترکمنستان به جمهوری آذربایجان و ترکیه از طریق ایران. این امر میتواند مقداری از گاز مورد نیاز اروپای شرقی و مرکزی را تأمین کند.
۲- تلاش برای خرید گاز طبیعی از ترکمنستان و روسیه (از طریق ترکمنستان) جهت مصرف در استانهای شمال و شمال شرقی کشور به منظور صرفهجویی در مصرف گاز طبیعی داخلی و زمینهسازی برای بهرهبرداری بیشتر از آن در صادرات یا مصارف صنعتی با ارزش افزوده بیشتر.
۳- تلاش برای راهاندازی حداقل یکی از پروژههای ال. ان. جی کشور جهت تبدیل گاز طبیعی به مایع با استفاده از توافقات اخیر با روسیه، اهمیت این موضوع در این است که گاز مایع را میتوان با کشتی به هر نقطهای از جهان ارسال کرد، اما با خطوط لوله فقط به مناطقی میتوان فرستاد که اتصال جغرافیایی وجود داشته باشد.
۴- تلاش جهت افزایش تولید گاز کشور مخصوصاً از میادین مشترک.
لازمه تحقق برخی اقدامات پیشنهادی فوق، فعال شدن دیپلماسی انرژی ایران با کشورهای همسایه از جمله ترکمنستان، آذربایجان و ترکیه خواهد بود. مجموعه اقدامات فوق موجب خواهد شد ایران نقش مهمی در تبادلات گازی منطقه پیدا کند و از بهرههای اقتصادی و سیاسی آن برخوردار شود.
