فرسایش خاک با هدر دادن ذرات خاک و مواد مغذی، میزان حاصلخیزی و ظرفیت نگهداشت رطوبت خاک را هم کاهش میدهد. همچنین رسوبات حاصل از فرسایش خاک با گلآلوده کردن منابع آب و تولید گرد و غبار، در انتقال ریزگرد نقشی اساسی دارد.
فرسایش ۷ برابری داریم!
با توجه به گستردگی فرآیند فرسایش خاک در کشور، حفاظت خاک یکی از هستههای اصلی فعالیتهای پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری محسوب میشود. این پژوهشکده زیرمجموعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی است. مأموریت اصلی گروه تحقیقات مهندسی این پژوهشکده هم پژوهش در حیطه حفاظت خاک و مقابله با فرسایش و ارائه راهکارهای حفظ رطوبت خاک است.
پایگاه اطلاعرسانی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری روز گذشته در همین راستا خبر داد که حد مجاز فرسایش خاک در ایران به صورت متوسط ۱۶ تن در هکتار در سال است. حال آنکه بر اساس تنوع کاربریها میانگین این فرسایش در جهان سالانه حدود ۴/۲ تن در هکتار است. در واقع این یعنی میزان فرسایش خاک در کشور ما بیش از هفت برابر حد مجاز است.
طبق اعلام این پژوهشکده، حدود ۸۰ درصد از سطح کشور دارای اقلیم خشک و نیمهخشک بوده و به همین علت عرصههای منابع طبیعی کشور دارای فقر پوشش گیاهی هستند. خشکسالی پیاپی دهههای اخیر باعث شده که الگوی بارش از نظر زمانی، مکانی و نوع آن تغییر یابد.
از طرف دیگر نوع بارش هم تغییر کرده و برف از مجموع نزولات جوی کاسته شدهاست. از نظر زمان وقوع بارش هم تغییراتی در کشور رخ دادهاست به نحوی که باران شدید دقیقاً زمانی اتفاق میافتد که با حداقل پوشش گیاهی در دامنههای طبیعی مواجهیم. از نظر مکانی نیز این بارشها در مناطقی رخ میدهد که قابل پیشبینی نیست.
۳۰ درصد از حجم سیلاب را خاک و سنگ تشکیل میدهد
به گفته رئیس گروه پژوهشی مهندسی آب پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری عامل اصلی وقوع سیل، نفودناپذیری سطح زمین و بارشهای شدید است. حمیدرضا پیروان با بیان اینکه خاکهای ایران به شدت حساس هستند، به پایگاه اطلاعرسانی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری گفت: عامل طبیعی خاکزایی در کشور سازههای زمینشناسی است که به نوعی بستر خاکهای ایران محسوب میشوند و عمدتاً حساس به فرسایشند. همین امر باعث میشود خاکهایی که در سطوح زمینشناسی تشکیل میشوند، در مقابل بارشهای شدید از خودشان مقاومت چندانی نشان ندهند.
وی افزود: همچنین فعالیت انسانی، دخالت بشری، تغییر کاربری اراضی و عدم برنامهریزیهای مدون برای منابع خاکی همه دست به دست هم داده است. در نتیجه میزان فرسایش خاک نسبت به سهم تولید آن بالاتر رود و متعاقباً وقوع سیلهای مخرب هم بیشتر شود.
پیروان با اشاره به پررسوب بودن سیلهای ایران افزود: اغلب سیلهایی که جاری میشوند در شرایط اقلیمی و فرسایشی ایران، بسیار پر رسوب هستند. به طوری که در برخی مواقع بیش از ۳۰ درصد از حجم سیلاب را خاک و سنگ تشکیل میدهد. در حقیقت باید آنها را به جای سیل، گل روانه نامید، زیرا رسوبات بسیاری با خود به همراه دارند. وقتی میزان رسوبات هم بالا باشد، قدرت تخریب افزایش مییابد.
۳۷ سامانه پخش سیلاب داریم
به گفته این پژوهشگر آب و خاک، حساسیت بالای خاکهای ایران به ترکیب شیمیایی سنگهای مادر بستگی دارد. در بخشهای مرکزی ایران، اراضی گچی و نمکی زیادی وجود دارد و روانابها میتوانند این املاح را با خود حمل و علاوه بر شوری آب، خاکهای پایین دست را نیز شور کنند. هر چه میزان دخالت انسان در طبیعت بالا رود این حساسیت بیشتر میشود.
پیروان با بیان اینکه رسوبات سیلاب اخیر مانع از نفوذ کامل آب به سفرههای زیرزمینی شده گفت: سیلابها سرعت بالا و قدرت تخریب بالایی دارند و میزان بار رسوبی رودخانه موقع سیلاب یعنی همان گل و لای هم بالا است. در نتیجه شاید فرصت کافی برای نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی به حد کافی فراهم نشود. این کارشناس حوزه آب و خاک تأکید کرد: خوشبختانه در کشور ۳۷ سامانه پخش سیلاب داریم که این سامانهها در ابتدا جریانهای سیلابی را رسوبگیری میکنند و بعد از آن آب کم رسوب را به مناطق پایین دست انتقال میدهند. بنابراین در سیلاب به وقوع پیوسته، تغذیه آبخوانها انجام میشود. چنانچه این سازهها نباشند مقدار زیادی رسوب روی سطح خاک میماند، خاک نفوذناپذیر میشود و شاید آب به اندازه کافی به سفرههای زیرزمینی نفوذ نکند.
چرخه فرسایشی از حد مجازش نباید خارج شود
رئیس گروه پژوهشی مهندسی حفاظت آب گفت: متأسفانه حریم رودخانهها، مسیلها و آبراههها، در ساختوسازها رعایت نشده و همین باعث میشود که همیشه در معرض خطر باشیم مگر اینکه رویکردهایمان را تغییر دهیم؛ یعنی هم سازمانهای دولتی اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری را تسریع بخشند و هم مردم در انجام این عملیات مشارکت داشتهباشند و اصول کاربری اراضی را رعایت کنند.
این کارشناس حوزه آب و خاک اضافه کرد: اینکه به هر حال تولید خاک در چرخه فرسایشی اتفاق میافتد، موضوعی غیرقابل انکار است. این چرخه فرسایشی که به هنگام وقوع سیلابها در بالادست رخ میدهد، اگر در سیکل طبیعی خود باشد به نوعی باعث خاکزایی در مناطق پایین دست میشود، ولی اگر از حد مجاز خود خارج شود، این رسوبات از بالا دست وارد مزارع و باغات، شبکههای انتقال آب و سدها میشود و خسارت ایجاد میکند.
گفتنی است گرمایش جهانی و تغییر اقلیم باعث شدهاست رفتارهای بارشی در کل دنیا تغییر کند؛ یعنی زمانی که سطح خاک کاملاً خشک است و از طرفی سطح خاک عاری از پوشش گیاهی است بارانهای شدیدی رخ میدهد؛ اتفاقی که همین امسال سیلابهایی به راه انداخت و قربانیان زیادی در ایران، هند و پاکستان گرفت.
