رویکرد سیاست خارجی که با ورود احمد داوود اوغلو به وزارت خارجه ترکیه در اوایل سال 2009 دنیا میشد، با سفر پر سر و صدای رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه به تهران و سفر متقابل احمدینژاد به آنکارا روند تندتری به خود گرفت. درباره سیاست خارجی ترکیه و تحولات اخیر آن دو دیدگاه وجود دارد؛ بعضیها معتقدند تغییرات فعلی سیاست خارجی ترکیه و رویکرد تازه آن به شرق، تغییری در سمت و سوی غربی ترکها به وجود نیاورده است و به اصطلاح ترکها در حال بازتعریف و متوازن کردن مناسباتشان با شرق و غرب هستند. در مقابل بعضیها رویکرد شرقی آقای اردوغان را مقطعی میدانند که با خروج حزب اسلامگرای عدالت و توسعه از دولت تغییر خواهد کرد. در همین باره با دکتر حسین باکسی استاد دانشکده علوم اجرایی و اقتصاد دانشگاه روابط بینالملل ترکیه گفتوگو کردهایم که البته دیدگاه او بیشتر به چارچوبهای دسته دوم نزدیک است.
به عنوان سؤال اول همانطور که مطلعید در حال حاضر دو دیدگاه درباره سیاست خارجی ترکیه هست. بعضیها میگویند که ترکیه قصد دارد روابط خود را با کشورهای شرقی و خاورمیانه بهبود ببخشد و برخی هم معتقدند که آنکارا بیشتر به دنبال متوازن کردن مناسباتش با خاورمیانه و غرب بعد از یک دوره گرایشهای غربگرایانه است. نظر شما چیست؟
در ابتدا باید به این نکته اشاره کنم که ترکیه با توجه به منافع سیاسی و اقتصادی خود هرگز غرب را نادیده نخواهد گرفت. اما به هر حال ترکیه فضای گستردهتری از غرب گرفته تا شرق برای به دست آوردن منافع سیاسی خود در اختیار دارد، به همین دلیل است که ترکیه تلاش میکند علاوه بر غربیها به روابط خود با کشورهای خاورمیانه از ایران و عراق و سوریه گرفته تا کشورهای عربی عمق و استحکام بیشتری ببخشد. درواقع ترکیه در سالهای اخیر خود را به عنوان یک کشور مهم و کلیدی در زمینه ایجاد زمینه برقراری ارتباط فرهنگی، تمدنی و سیاسی میان کشورهای مختلف مطرح کرده است. بنابراین میتوان گفت که کشور ما قصد تغییر یا ایجاد تعادل در روابط خود با کشورها را ندارد، بلکه میخواهد بین غرب و کشورهای خاورمیانه زمینه را برای گفتوگو و برقراری روابط فراهم کند. در واقع ترکیه به عنوان یک بازیگر منطقهای و بینالمللی یک مسؤولیت مهم را بر عهده گرفته و در راه انجام این مسؤولیت گام برمیدارد.
آقای احمد داوود اوغلو ، وزیر امور خارجه ترکیه گفتهاند که کشور شما قصد احیای هژمونی عثمانی را در سر میپرورانده؛ اینطور نیست؟
فکر نمیکنم منظور ایشان چنین چیزی باشد، چرا که ترکیه قصد انجام چنین کاری را در منطقه خاورمیانه ندارد. احتمالاً منظور ایشان این بوده که ترکیه قصد دارد فضای جدیدی را در امپراتوری سابق عثمانی ایجاد کند.
بعضیها معتقدند که ترکیه میخواهد به سیاستهای آمریکا در منطقه خاورمیانه عمل کند؛ نظر شما در این مورد چیست؟
با توجه به اینکه ترکیه همانند آمریکا یکی از اعضای مهم ناتو است، بنابراین آمریکا از لحاظ امنیتی به عنوان اصلیترین حامی و شریک تجاری ترکیه مطرح است.
اما آمریکا روابط خصمانهای با کشورهای اسلامی دارد...
همانطور که میدانید اوباما، رئیسجمهور آمریکا در سخنان خود در قاهره گفت که قصد دارد روابط خود را با کشورهای اسلامی بهبود ببخشد و سیاست آمریکا را در این زمینه تغییر دهد. در واقع سیاست خصمانه آمریکا با کشورهای اسلامی بیشتر در زمان بوش نمود داشت (نه اوباما).
آیا شما فکر میکنید که آمریکا در این زمینه در ادعای خود صادق است؟
باید گفت که هیچ دولتی در این زمینه صداقت ندارد، بلکه این منافع دولتهاست که رفتار آنها را تعیین میکند.
پس نظرتان درباره اظهارات اوباما که ادعا کرده قصد دارد در روابط خود با ایران و کشورهای اسلامی تغییر ایجاد کند، چیست؟
اوباما در مصاحبه خود با شبکه تلویزیونی الحیات تلاش کرد فصل جدیدی در روابط آمریکا و کشورهای مسلمان ایجاد کند چرا که در زمان زمامداری هشت ساله بوش موانع و مشکلات زیادی در این زمینه ایجاد شد. اما در واقع به اعتقاد من اوباما فقط نمیتواند اقداماتی را درجهت بهبود این روابط انجام دهد. اوباما تنها میتواند بخشی از سیاستهای کشورش را تغییر دهد. اما منافع آمریکا هیچ تغییری نمیکند. آمریکا به عنوان یک ابر قدرت منافع خود را در خاورمیانه حفظ خواهد کرد.
اما ما در روند صلح خاورمیانه شاهد تغییر سیاست آمریکا نیستیم.
روند صلح خاورمیانه مسألهای است که به هر حال ادامه پیدا میکند. اما باید به این مسأله اشاره کنم که اخیراً اسراییل به یک منتقد بزرگ در زمینه سیاستهای آمریکا تبدیل شده است. این مسأله در جریان دیدار نتانیاهو از آمریکا مشاهده شد. دیدگاه آمریکا در زمینه خاورمیانه نسبت به گذشته تغییر کرده است. البته درست است که اسراییل همچنان مهمترین متحد آمریکاست، اما مسأله مهم در حال حاضر این است که اسراییل روز به روز مورد انتقاد بیشتر از سوی محافل مختلف قرار میگیرد.
با توجه به روابط نزدیک ترکیه و اسراییل، برخی معتقدند که مواضع تند و تیز اخیر ترکیه در قبال اسراییل با هدف جلب توجه مسلمانان به منظور به دست گرفتن رهبری جهان اسلام اتخاذ شده است؛ آیا شما با این مسأله موافقید؟
هم بله و هم نه. ترکیه قصد دارد نقش مهمی را در خاورمیانه و در مورد اسراییل ایفاکند. این در حالی است که اکنون هیچ کشور عربی این کار را انجام نمیدهد. در واقع مواضع ترکیه در قبال اسراییل یک موضع انتقادی است و نمیتوان از آن به عنوان یک سیاست ضد اسراییلی یاد کرد.
تفاوتهای زیادی بین سیاستهای ایران و ترکیه در قبال اسراییل وجود دارد. روابط تجاری ترکیه و اسراییل در حال حاضر نسبت به گذشته تغییری نکرده و به همان روال سابق ادامه دارد؛ اسراییل هم به عنوان یک شریک تجاری برای ترکیه باقی میماند. با وجود این ترکیه صراحتاً از اسراییل انتقاد میکند. البته نباید فراموش کرد که بولنت اجویت، نخستوزیر سابق ترکیه نخستین کسی بود که در سال 2002 از سیاستهای نادرست و غیر قابل قبول اسراییل در قبال غزه و فلسطین انتقاد کرد.
این نکتهای که شما گفتید استراتژی کلی در سیاست ترکیه است و یا تنها میتوانی از آن به عنوان تاکتیک دولت اردوغان یاد کرد؟
دولت ترکیه مجری سیاستهای این کشور است، نه طراح آنها؛ ترکیه در واقع قصد دارد نقش خود را به عنوان یک رهبر در خاورمیانه ایفا کند، به همین منظور در راستای یک سیاست کلی حرکت میکند. سیاست اردوغان همان سیاست ترکیه است، دولت اردوغان مجری سیاستهای ؟؟ است نه طراح آن زیرا وی نخستوزیر کشور است.
یعنی منظور شما این است که احزاب دیگر ترکیه نیز این سیاست را دنبال خواهند کرد؟
من نمیدانم. البته فکر نمیکنم که اینطور باشد. این سیاست ویژه دولتهای اسلامگراست. احتمال دارد که دولت بعدی این سیاست را دنبال نکند.
شما در صحبتهایتان گفتید که تفاوتهای زیادی بین روابط ایران و ترکیه با اسراییل وجود دارد، کشور شما چگونه میتواند این تفاوت را مدیریت کند؟
ترکیه روابط حسنهای با هر دو طرف دارد و به همین دلیل میتوان گفت که ترکیه بدون تردید در یک موقعیت سخت قرار گرفته است. البته ترکیه تلاش میکند نقش میانجی را برای ایجاد زمینه گفتوگو میان ایران و کشورهای غربی ایفا کند و در نهایت ایران و اسراییل را بر سر میز گفتوگو بنشاند(!) البته تنها کشوری که توانایی انجام این کار را دارد آمریکاست. زیرا منافع این کشور چنین چیزی را میطلبد. در پایان باید اشاره کنم که ایران و اسراییل اختلافات زیادی با هم دارند و همواره از یکدیگر انتقاد میکنند، با وجود این هر دو طرف میدانند که نمیتوانند به یکدیگر حمله کنند.
به عنوان آخرین سؤال بفرمایید ویژگیهای مدل اسلامی که دولت اردوغان و حزب متبوعش آن را درترکیه دنبال میکند چیست؟
حزب عدالت و توسعه پیرو یک واقع بینی سیاسی است که دین و مذهب در آن نقش مهمی را ایفا میکند. این در حالی است که ترکیه همچنان به عنوان یک کشور سکولار و دموکراتیک باقی خواهد ماند.
گفت و گو: سید حسن روتن
