فرماندهان نیروهای دریایی از دیرباز میدانستند با تمام مزایایی که کشتیها برای تغییر نتیجه یک جنگ دارند، عیب بزرگ آنها که رؤیتپذیری از فواصل دور است همواره باقی خواهد بود. دیده شدن کشتیها در دید مستقیم با توجه به انحنای کرهزمین از حدود ۳۰ کیلومتری میسر است و طی روز این مشکل تنها در هوای مهآلود بود که برطرف میشد.
با اختراع زیردریایی و اثبات کارایی آن در سال ۱۷۷۵ اولین زیردریایی نظامی به کار گرفته شد و فصل جدیدی در تاریخ نبردهای دریایی رقم خورد. زیردریایی، مهمترین عیب کشتیها را نداشت و آن هم به دلیل توانایی غوطهور شدن در آب و مخفی ماندن از دید چشم و برد مؤثر سلاحهای معمولی بود. از آن پس توسعه زیردریاییها برای مقاصد نظامی ادامه یافت و با پیشرفت فناوری در زمینه فیزیک و بعدها مکانیک دریایی کارایی این وسیله جنگی افزایش چشمگیری یافت.
زیردریاییها در طول جنگهای جهانی بسیار مورد استفاده قرار گرفتند و با شروع جنگ سرد کمکم گونهای جدید از این نهنگهای مصنوعی به نام زیردریایی اتمی ساخته شد. نیروی محرکه این زیردریاییها از یک رآکتور هستهای کوچک تأمین میشود و تا سالها نیاز به سوختگیری ندارند و در نتیجه میتوانند به طور گستردهای از نظر زمانی به دریانوردی بپردازند. در دوران جنگ سرد زیردریاییهای اتمی حامل موشکهای قارهپیمای بالستیک به عنوان ابزار مهمی برای موازنه قوا عمل کردند و حتی شوروی سابق با این موشکهای شلیکشونده از زیردریایی اقدام به قرار دادن ماهواره در فضا کرد.
با وجود تواناییهای چشمگیر زیردریاییهای اتمی، زیردریاییهای دیزلی که بعدها با موتورهای الکتریکی نیز همراه شدند (زیردریاییهای دیزل- الکتریک) همچنان مشتری خود را در نیروهایهای دریایی حفظ کردند که به دلیل نیازهای عملیاتی، چون حرکت در آبهای کمعمق، سر و صدای کمتر (با به کارگیری موتور الکتریکی در زیر آب) و قابلیتهای تهاجمی برای درگیری با زیردریاییهای دشمن بود. امروزه عمده زیردریاییهای مورد استفاده در جهان همچنان از نوع دیزل- الکتریک هستند، هر چند طرحهایی نیز برای زیردریاییهای تهاجمی اتمی با دوره عمر ۳۰ سال و بدون نیاز به سوختگیری ارائه شده است.
در ایران به عنوان یکی از قدیمیترین تمدنهایی که از قدرت نظامی بالای دریایی برخوردار بوده است، تمایل به در اختیار گرفتن زیردریایی وجود داشت که پیش از انقلاب محقق نشد و پس از انقلاب اسلامی نیز تا چند سال پس از پایان جنگ تحمیلی این وسیله ارزشمند در اختیار نیروی دریایی کشورمان قرار نگرفت. در دهه ۱۹۹۰ ایران در حالی که امکان خرید ناوچههای موشکانداز با فناوری مناسب یا زیردریایی را از روسیه داشت با جمعبندی صاحبنظران، زیردریایی را انتخاب کرد که امروزه ارزش این انتخاب درست بر کسی پوشیده نیست.
با ورود زیردریاییهای روسی کیلو (Kilo) و لزوم تسلط بر فناوری آنها توسط متخصصان کشور، همزمان با سعی در کشف و رفع عیوب این زیردریاییها تلاشها برای شروع مطالعه و ساخت زیردریایی در ردههای مختلف متناسب با نیاز بومی آغاز شد. پس از حدود یک دهه جهاد علمی، زیردریایی «غدیر» یکی از نتایج مهم این جریان بود که به عنوان یک زیردریایی میدجت در اختیار رزمندگان دریادل نداجا قرار گرفت که در شماره ۶۵۱۷ روزنامه جوان به آن پرداخته شد.
«فاتح» وارد میشود
در ادامه متخصصان صنایع دریایی کشور به درخواست و با همکاری نیروی دریایی ارتش سراغ طراحی زیردریایی در یک رده بالاتر از نظر وزنی حرکت کردند. حاصل این مسیر، زیرسطحی ۵۲۷ تنی فاتح است که به عنوان یک زیردریایی نیمهسنگین در تقسیمبندی بومی تلقی میشود و تناژ آن در زیرسطح ۵۹۳ تن است. این زیردریایی از نظر مشخصات عملیاتی بسیار برتر از غدیر است و توانایی حرکت در عمق ۲۰۰ متر را به صورت عادی دارد و بیشینه عمق قابل دستیابی برای آن نیز ۲۵۰ متر است. طول این زیردریایی ۵/۴۳ متر و عرض آن ۵/۴ متر است. فاتح توان دریانوردی به مدت ۳۵ روز را دارد که از این نظر نیز بهبود چشمگیری نسبت به زیردریایی غدیر مشاهده میشود. سرعت سطحی فاتح ۱۱ نات (۳۵/۲۰ کیلومتر بر ساعت) و در حالت غوطهور ۱۴ نات (۹/۲۵ کیلومتر بر ساعت) است. این زیردریایی توانایی حمل موشکهای زیرسطحی، موشکهای دوش پرتاب سطح به هوا و همچنین امکان حمل نیروهای تکاور و رساندن آنها به نقاط مورد نظر را نیز دارد. فاتح با برخورداری از حسگرهای پیشرفته در عین کاهش اثرات راداری و صوتی خود و سامانههای ارتباطی امن برای تبادل داده با دیگر واحدهای سطحی و هوایی به جزئی از شبکه دفاعی دریایی ایران تبدیل شده است و با توجه به ساخت بومی آن در قیاس با نمونههای خارجی همرده، ارزانتر نیز خواهد بود. زیرسطحی فاتح با برخورداری از ۱۲ نوع سونار مختلف شامل انواع فعال (اکتیو) و غیرفعال (پسیو) امکان پویش محیط اطراف خود را دارد و میتواند عمق، سرعت و صوت را تشخیص دهد و حتی علیه نیروهای غواص دشمن نیز به طور مؤثری عمل کند. همچنین نسل اول سامانه رانش مستقل از هوا به صورت بومی و پس از سالها تلاش و آزمایشهای سختگیرانه در کشور ساخته شده است که در زیردریایی فاتح۴ به کار گرفته خواهد شد. لازم به ذکر است هم اکنون زیردریاییهای فاتح۲ و فاتح۳ در فرایند ساخت خود، در مراحل تجهیز هستند. در ساخت زیردریایی فاتح بیش از ۴۱۲ هزار قطعه با دستیابی و بومیسازی ۷۶ عنوان فناوری روز دنیا به کار رفته است. این فرایند بیش از ۴ میلیونو ۲۰۰ هزار نفرساعت کار را در یک بازه زمانی ۱۰ ساله شامل شده است. شبکهای از ۴۸ مرکز طراحی، ۱۲۰ مرکز صنعتی، ۸۰ شرکت دانشبنیان و ۵۷ مرکز دانشگاهی و ۱۹۵ مرکز پژوهشی کشور در ساخت زیردریایی فاتح نقش داشتهاند و ۱۳۲ هزار سند طراحی نگارش شده است.
مقایسه فاتح با غدیر و کیلو
با توجه به اینکه عمده قدرت زیرسطحی اعلام شده کشور تا امروز وابسته به زیردریاییهای سنگین کیلو و سبک غدیر است، مقایسهای بین تواناییهای آنها و فاتح که بین این دو قرار دارد، میکنیم. از نظر وزن روی آب، فاتح حدوداً ۵/۴ برابر سنگینتر از غدیر ۱۱۵ تنی بوده و کیلوی ۲ هزارو ۳۵۰ تنی نیز حدوداً ۵/۴ برابر فاتح است. غدیر دارای دو پرتابگر ۵۳۳ میلیمتری برای شلیک اژدر است و کیلو که به آن قاتل خاموش هم گفته میشود، از شش پرتابگر اژدر ۵۳۳ میلیمتری برخوردار بوده و ۱۸ اژدر نیز با خود حمل میکند که ۱۲ تای آن ذخیره است. فاتح به عنوان برادر بزرگتر غدیر دارای چهار پرتابگر اژدر است و چند اژدر ذخیره هم دارد. همچنین با استفاده از سامانه جاسک ۲ برای پرتاب موشک از زیردریایی، فاتح هم امکان شلیک موشک کروز ضدکشتی را از زیرسطح دارد. در مورد تعداد مین، قابلیت فاتح برای حمل هشت عدد برابر با یکسوم زیرسطحیهای کیلو است که میتواند با استفاده از مینهای دریایی کمتر، اما پیشرفته و هوشمند جبران شود. از جمله نکات قابل مقایسه دیگر بین فاتح و کیلو، سرعت آنهاست که سرعت روی آب هر دو تقریباً یکی است، ولی کیلو در آب به سرعت ۱۷ نات (۴۵/۳۱ کیلومتر بر ساعت) دست مییابد، در حالی که فاتح با ۱۴ نات، یعنی ۸۲ درصد سرعت کیلو حرکت میکند. همچنین بیشینه عمق قابل دستیابی کیلو ۳۰۰ متر و عمق عملیاتی آن ۲۴۰ متر است که برای فاتح این مقادیر به ترتیب ۲۵۰ و ۲۰۰ متر است، از این رو زیرسطحی کوچکتر و بسیار سبکتر فاتح در این زمینه به ۸۳ درصد توانایی کیلو رسیده است. از نظر طول مدت مأموریت نیز منابع خارجی برای کیلو ۴۵ روز را ذکر کردهاند، اما زیردریایی فاتح تا ۳۵ روز میتواند به دریانوردی بپردازد، بنابراین در این مورد فاتح به حدود ۷۸ درصد، یعنی بیش از سهچهارم توان کیلو دست یافته، در حالی که بسیار سبکتر و از نظر ابعاد نیز کوچکتر از آن است. با در نظر گرفتن سرعت حرکت فاتح و تعداد روز دریانوردی اعلامشده، این زیردریایی برای اجرای مأموریتهای فراتر از آبهای نزدیک و حضور در شمال اقیانوس هند و حتی در صورت لزوم در خلیج عدن توانمند دیده میشود. برای جمعبندی مقایسه باید گفت زیردریایی فاتح هر چند تنها ۲۳ درصد وزن روی آب کیلو را دارد، اما در عمده مشخصات فنی به بیش از ۷۵ تا ۸۵ درصد توانایی زیردریایی مطرح کیلو دست یافته است. بخشی از این موفقیت مدیون بهکارگیری تجهیزات پیشرفته در فاتح است که بسیار کوچکتر و سبکتر از نمونههای موجود در زیردریایی خارجی کیلو است و طراحان ایرانی بهترین استفاده ممکن با مقدورات فعلی را از فضای داخلی فاتح کردهاند. سامانههای بهکارگرفتهشده در فاتح مانند غدیر از انواع جدید و با فناوریهای نوین هستند که ضمن کاهش خدمه مورد نیاز، کاهش احتمال بروز عیب، افزایش فاصله زمانی بین تعمیرات و همچنین سادگی عیبیابی و تعمیر را به دنبال داشتهاند. این زیردریایی علاوه بر افزایش نفوذناپذیری دشمن در سواحل خودی دست نداجا را برای حضور در دو منطقه راهبردی تنگه مالاگا و تنگه بابالمندب بازتر کرده است و با حضور خود در آبهای سرزمینی و دریاهای آزاد نزدیک، امکان حضور زیردریاییهای کلاس کیلو را در آبهای دوردست باز میگذارد. موفقیت طراحی و ساخت دو زیردریایی غدیر و فاتح بر پایه تلاشهای شبانهروزی در بیش از دو دهه گذشته در راستای اکتساب فناوری و علوم دریایی بوده است که تعمیر زیردریایی پیچیده طارق (از رده کیلو) بدون حضور کارشناسان کشور سازنده، ارتقای برخی قابلیتهای آن در سالهای گذشته و ساخت بومی بسیاری از اجزای مهم و پرهزینه آن مانند باتریها، پوششهای جاذب امواج نصبشونده روی بدنه، قطعات و زیرسامانههای مختلف نمونههایی از نتایج این تلاشهاست. امروزه کشورمان ایران چرخه فناوری زیرسطحیهای نظامی را با طراحی، ساخت، آزمایش، تولید، آموزش خدمه، به کارگیری، تعمیرات و ارتقای نمونههای داخلی و خارجی موجود در ناوگان و نیز تجهیز آنها به انواع سلاحها تکمیل کرده است.
