ورود گونههای آبزی غیربومی به رودهای مهم و تالابها چند سالی است به معضلی جدید تبدیل شدهاست. قضیه آنقدر جدی است که شاید به ظاهر یک تالاب یا رودخانه در وضعیت نرمال باشد، اما در باطن، نبرد سنگینی بین گونههای بومی در معرض تهدید و گونههای غیربومی وجود دارد؛ نبردی که اگر به حذف گونههای بومی منجر شود میتواند به آلودگی کامل تالاب و رودخانه منتهی شود.
تبعات اجتماعی و اقتصادی گونههای مهاجمآبزی
گونههای غیربومی از طریق افراد و گاهی ناخواسته از یک رودخانه به رودخانهای دیگر منتقل میشوند. برخی از آنها هم به گونههای مهاجم تبدیل شدهاند و به تنوع زیستی منطقه آسیب وارد میکنند. این گونههای مهاجم خسارتهای جدید به وجود میآورند. کاهش صید و کاهش اشتغال، از بین رفتن اکوسیستم منطقه جدید و افزایش انگلها و فلزات سنگین مهمترین خساراتی است که گونههای مهاجم ایجاد میکنند.
مشکل اصلی در خصوص گونههای غیربومی این است که وقتی وارد محیط جدید میشوند، حذف، کنترل و مبارزه با آنها گاهی یا غیرممکن است یا اگر هم امکانپذیر باشد، هزینه بسیار زیادی دارد.
چند سال است که ماهی شانهدار وارد دریای خزر شده و ذخایر ماهیان بومی این دریا مخصوصاً ماهی بسیار با ارزش اوزونبرون یا خاویار را به شدت کاهش دادهاست. حالا چین و امارات در تولید خاویار از ایران سبقت گرفتهاند.
گیاه آزولا یا سنبل آبی هم تالاب انزلی را به زیستگاه خود تبدیل کردهاست و مشکلات بسیار زیادی را برای این تالاب بینالمللی بهوجود آوردهاست. یک گونه از ماهی تیلاپیلا هم بلایی بر سر تالاب شادگان آورده که پدافند غیرعامل خوزستان، مبارزه با این گونه را در اولویتهای خود قرار دادهاست؛ همچنین موجب شده درآمد صیادان کاهش یابد، اما تاکنون کسی نتوانسته برای حذف این ماهی از شادگان کاری انجام دهد، اگر هم قرار باشد اقدامی صورت گیرد، نیاز به مطالعات فراوان و هزینه زیاد دارد.
اگر یک واحد صنعتی موجب آلوده کردن تالابی شود میتوان به کارخانه آلودهکننده هشدار داد یا سیستم تصفیه راهاندازی کرد تا آلودگی کمتری وارد شود، اما وقتی یک گونه مهاجم وارد اکوسیستمی میشود نمیتوان آن را به راحتی حذف کرد. به عنوان مثال مدتی است یک گونه پستاندار به نام راکون وارد جنگلهای شمال شده و تنوع زیستی جنگلهای هیرکانی را دچار آسیب کردهاست. هر روز هم جمعیت آن در حال افزایش است و گویا کار خاصی هم برای کاهش آن نمیتوانند انجام دهند.
جابهجایی ماهیان پرورشی را متوقف کنید
در همین رابطه روز گذشته، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی با بیان اینکه در بیشتر موارد حذف گونههای مهاجم و غیر بومی غیر ممکن است، به ایرنا گفت: در مجموع حدود ۲۵۰ گونه ماهی به شکل طبیعی در رودخانهها، تالابها و دریای خزر زیست میکنند. البته این تعداد شامل خلیجفارس نمیشود، چون آنجا ماهی آبهای شور دارد. این ماهیان بومی در معرض جایگزینی ماهیان غیربومی قرار دارند، چون بررسیها نشان میدهد حدود ۱۵درصد از ماهیان آبهای شیرین غیربومی هستند، حتی در بسیاری از تالابها و رودخانهها تعداد گونه غیربومی بر گونه بومی غالبشده و این خیلی ناگوار است.
اصغر عبدلی افزود: یکی دیگر از روشهایی که موجب شده گونههای غیربومی در کشور پراکنده شوند، موارد پرورشی است. بسیاری از ماهیان پرورشی بدون ضابطه از یک استان به استان دیگر جابهجا شدند که این کار باید متوقف شود یا اینکه این جابهجاییها نباید به شکل فعلی انجام شود. علاوه بر این اثرات گونههای غیربومی و مهاجم بر تنوع زیستی، در مسائل اقتصادی و اجتماعی کشور هم بررسی نشدهاند و اطلاعات دقیقی در این زمینه ارائه نشدهاست.
وی گفت: بررسیها نشان میدهد که تا ۳۲ گونه ماهی غیربومی به تالابها و رودخانههای کشور نفوذ کردهاند. به طوری که در بسیاری از تالابها و رودخانهها تعداد گونههای غیربومی غالب شدهاست. حالا میتوان گفت که تمام تالابهای کشور به گونههای غیربومی آلوده شدهاند. حتی در بسیاری از این تالابها گونههای مهاجم مستقر شدهاند.
هجوم گونههای مهاجم به مخازن پشت سدها
عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی یکی از دلایل اصلی این مشکل را ریختن کپور ماهیان پرورشی در برخی تالابها دانست و افزود: به همراه آنها گونههای غیربومی که مهاجم هم هستند، وارد این تالابها شدند. این خیلی تلخ است که بگوییم الان تالابهای هورالعظیم، شادگان، زریوار، امیرکلایه، آلاگل، آجی گل و هامون همه به گونههای غیر بومی و مهاجم آلوده شدهاند، الان هیچ تالاب یا رودخانه بکری نداریم.
به گفته این محقق اکنون ماهی تیلاپیلا به فراوانترین ماهی در تالاب شادگان تبدیل شدهاست، در حالی که فراوانترین ماهی این تالاب ماهی شیر بود. پرورش ماهی کپور در مخازن پشت سدها هم از دیگر اشتباهات بزرگ در همین رابطه است.
گفتنی است مدتی ماهی کاراس و یک گونه دیگر که آن هم از چین آمده، گونه غالب تالابهای نئور اردبیل و آلاگل و آجی گل در گلستان شدهاند. عدهای هم اصرار دارند که در مخازن پشت سدها ماهی کپور پرورش دهند. آنها میگویند که هدفشان تولید ماهی بیشتر است، در حالی که مخازن سدها خودشان ماهی بومی دارند و ماهی در آنها به شکل طبیعی تولید میشود. چرا باید ماهی کپور پرورشی را وارد این مخازن استراتژیک کرد که به همراه آن چند گونه مهاجم با انواع بیماریها هم وارد سد شود تا مخزن بعد از چند سال به مرداب تبدیل شود؟!
