بحث طبیعتگردی که یکی از زیرمجموعههای گردشگری است، همواره از گذشتههای دور در ذات بشر وجود داشته است.
متأسفانه زمانی که انسان برای رهایی از مشقات زندگی روزانه به دامان طبیعت پناه میبرد، به محیط زیست اطراف خود آسیبهای جدی و جبران ناپذیری وارد میکند. لذا در این جا چند سؤال پیش میآید که طبیعتگردی به چه معناست و چه راهکارهایی را باید لحاظ کرد تا وقتی به دامان طبیعت پناه میبریم به محیط اطرافمان آسیب نرسانیم؟
مهندس امینهادی، مدیر کل طبیعتگردی سازمان محیط زیست و طبیعت گردی بر محور حفظ محیط زیست و توسعه گردشگری تأکید دارد. در زیر گفتوگوی «جوان» با وی را میخوانید:
طبیعت گردی به تمنیات و آمال انسانها بازمیگردد و از یک سابقه تاریخی برابر با عمر انسان برخوردار است.
انسان از گذشتههای دور برای رهایی از تنشهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و. . . به دامان طبیعت پناه میبرده ولی متأسفانه امروزه افراد برای پر کردن اوقات فراغت خود به بازیها و سرگرمیهای الکترونیکی روی آوردهاند. لذا برای گذر از این روزمرگی و پناه بردن به لوازم الکترونیکی راهی اندیشید تا انسانها دوباره به طبیعت بازگردند.
این نکته حائز اهمیت است که علاوه بر انسانها برخی از جانوران نیز این خلأ (احساس نیاز به طبیعت) را در خود احساس میکنند و برای پر کردن آن به آموزش شکار میپردازند و این مسأله بیشتر در حیوانات و جانوران و حتی مصداق پیدا میکند.
طبیعتگردی را به چه دسته میتوان تقسیم کرد؟
طبیعتگردی زیرمجموعه گردشگری است که اخیراً برخی از کشورها به این موضوع اهمیت دادهاند. لذا میتوان طبیعتگردی را به دو دسته جاذبههای زنده و غیر زنده تقسیم کرد که هر کدام از این موارد دارای چند زیرمجموعه هستند.
طبیعتگری زنده تمام مباحث پوشش گیاهی، جنگلها، مراتع، گونههای مختلف جانوران، پستانداران و خزندگان را تحت پوشش قرار میدهد. لذا براساس تنوع منابع طبیعی در کشور اکنون بحث اکوتوریسم و طبیعتگردی مخاطبهای خاص خود را داراست.
به عنوان نمونه وقتی با خانواده به دامان طبیعت میرویم نمیتوان واژه طبیعتگردی را برای آن در نظر گرفت، زیرا طبیعتگردی شامل بحث آموزش(مدیریت زبالهها در طبیعت) و چگونگی رفتار با طبیعت، بحث رعایت مسائل زیست محیطی و مجموعهای از قوانین است که این موارد واژه طبیعتگردیها در معنای خاص را تعریف میکند.
طبیعت گردی غیر زنده به چه معناست؟
طبیعت گردی غیرزنده به موجودات تک سلولی، زمینشناسی و دیرینهشناسی باز میگردد و این تعریف تمامی کوهها، دریاها، رودخانهها و... را در برمیگیرد که از قدرت بالایی در جذب توریسم برخوردار هستند.
امروزه از طبیعتگردی غیرزنده تحت عنوان ژئوتوریسم یاد میکنند که ژئو پارکها یکی از مجموعههای آن به شمار میرود و واژه ژئوتوریسم جدیدتر از اکوتوریسم است.
آیا اکثر افراد جامعه با واژه طبیعتگردی آشنایی دارند؟
متأسفانه در گذشته تعریف خاصی از طبیعتگردی وجود نداشت، اما چند سالی است که سازمانهای میراث فرهنگی، محیط زیست، جنگلها و مراتع با همکاری یکدیگر کمیته ملی طبیعت گردی را به صورت تخصصی تشکیل دادهاند.
اطلاعرسانی و روشن کردن اذهان عمومی جامعه در مقوله طبیعتگردی از وظایف عمده کمیته ملی طبیعتگردی به شمار میرود. اکنون دو سال است که روی مقوله طبیعتگردی بسیار کار شده است و در این راستا سازمان محیط زیست، آموزشهایی را در زمینه چگونگی رفتار با طبیعت به افرادی که به دامان طبیعت میروند میدهد.
همانطور که شما در بحثهایتان به آن اشاره کردید، طبیعتگردی باید با آموزش همراه باشد، در این مقوله چه فعالیتهایی را انجام دادهاید؟
سازمان محیط زیست براساس دستورالعملهایش طبیعتگردی را به مناطق مختلفی تقسیم کرده که طبق آن درباره رفتار با طبیعت آموزشهایی به تورگردانان داده میشود و کمیته ملی طبیعتگردی عهدهدار این وظیفه شده است.
لذا سازمان محیط زیست سهمی را که در کمیته ملی طبیعتگردی دارد، مشخص کردن محدودیتها و عملکردهایی است که طبیعتگردها باید از هنگام بدو ورود به طبیعت رعایت کنند و این امر مستلزم آن است که دیگر نهادها هم ما را در این مقوله یاری رسانند.
چرا سازمان محیط زیست در گذشته با مقوله طبیعتگردی موافق نبوده است؟
متأسفانه در گذشته در مناطق محیط زیست بحث شکار و تخریب منابع بیرویه به صورت افسارگسیخته وجود داشته است. لذا سازمان هم با مشاهده این وضعیت بحث طبیعتگردی را خیلی پیش نمیگرفت تا اینکه مدیریت سازمان محیط زیست قویتر و محیطبانان هم در انجام وظایف خود جدیت بیشتری نشان دادند و ادامه این روند به گونهای شد که ما این احساس را در خود مشاهده کردیم که اکنون میتوان با بحث طبیعتگردی کنار آمد.
لذا عضویت سازمان حفاظت محیط زیست در کمیته طبیعتگردی گویای این امر است که سازمان به بحث طبیعتگردی با حفظ رعایت دستورالعملها و منشور سازمان محیط زیست با روی خوش نگاه میکند.
ما در کشوری زندگی میکنیم که از تنوع آب و هوایی برخوردار است و به نوعی چهار فصل را همزمان در مناطق مختلف کشور دارد، آیا این مقوله به بحث جذب صنعت اکوتوریسم در کشور کمک میکند؟
اگر ما شرایط اقلیمی خود را با کشورهای اروپایی مقایسه کنیم از تنوع منحصر به فردی در دو مقوله منابع طبیعی برخوردار هستیم و این عامل یکی از پتانسیلهای مهم در بحث طبیعتگردی است.
به نعوان نمونه، پوشش کشورهای عربی بیشتر بیابانی است یا کشورهای اروپایی پوشش جنگلی دارند ولی در مقایسه با مواردی که ذکر شد، ایران تمام این موارد را با هم دارد که شامل جنگل، کویر، انواع غارها و پوششهای مختلف گیاهی است که از جاذبههای بالای طبیعت گردی در کشور به شمار میروند، اگر ما بخواهیم به صورت نموداری بحث جذب توریسم را بررسی کنیم و بگوییم چون جاذبههای مختلفی در کشور وجود دارد. پس صنعت توریسم ما غنی است، سخت در اشتباه هستیم.
متأسفانه آموزش مفاهیم طبیعتگردی یکی، دو سال است که در کشور اجرایی شده و اگر بخواهی مبحث اکوتورها در میان اذهان عمومی جامعه قرار گیرد به یک مدیریت جامع و مدون نیاز داریم.
هنگامی که بحث گردشگری داخلی با آموزش همراه شود، به گونهای بهتر میتوانیم آمار گردشگران داخلی را افزایش دهیم. در این میان میتوان از آژانسهای تورگردانی بهره گرفت که لیدرهای تور هستند و در شرکتهای مختلف فعالیت میکنند.
همه آژانسهای تورگردان در کشور مورد تأیید سازمان محیط زیست نیستند. چون بسیاری از این شرکتها فقط بحث رفتن به طبیعت را دارند و اکوتوریسم را به صورت امروزی و در معنای واقعی خودش رعایت نمیکنند.
به همین منظور سازمان حفاظت محیط زیست طرحی به نام مدیریت جامع دارد که در آن مناطق مختلف به دو قسمت تفرج گسترده و متمرکز تقسیم شدهاند تا براساس آن طبیعت گردی به صورت علمی بررسی شود.
حتی در این مدیریت طرح جامع امکاناتی که باید در اختیار طبیعتگرها قرار گیرد مشخص شده است. همچنین افرادی نیز تحت آموزش قرار گرفتهاند تا وقتی سرمایهگذاری خواست در مکانی تحت پوشش سازمان حفاظت محیط زیست سرمایهگذاری کند، شرح خدمات را در اختیار افراد متقاضی قرار دهند.
اکنون مشکلات پیش روی طبیعت گردی، در داخل کشور چیست؟
مشکلات طبیعت گردی به سازمانهای متولی این امر، شرکتهای که تور لیدر دارند و توریستها باز میگردد.
در این میان اطلاعرسانی و بسترسازی مناسب در طبیعت گردی به عهده سازمان حفاظت محیط زیست است که در دو، 3 سال اخیر به این مقوله با جدیت نگاه کرده است.
اکنون در برخی از کشورها بحث اکوتوریسم حرف اول را میزند و به نوعی میتوان از آن به عنوان بازگشت پول به کشور نگاه کرد، زیرا از درآمدزایی بسیار بالایی برخوردار هستند و شاید برخی از کشورها در اولین مورد به اکوتوریسم فکر میکنند.
متأسفانه چون اقتصاد کشور تک محصولی است لذا بحث درآمدزایی اکوتوریسم در کشور با مشکل مواجه میشود. پیشرفت اکوتوریسم در برخی از کشورها به مدیریت و پیگیری درست آنها بازمیگردد.
علاوه بر مشکلی که به آن اشاره کردید مشکلات دیگر اکوتوریسم در کشور چیست؟
یکی از مشکلات با بحث امنیت گردشگری در مناطق باز میگردد، زیرا برخی مناطق به دلیل شرایط قومی و قبیلهای که دارند سازمان حفاظت محیط زیست صلاح دانسته که این مناطق از لیست گردشگری حذف شوند.
در سال جاری چه برنامههایی را در مقوله طبیعتگردی دارید؟
یکی از فعالیتهای مهمی که در رأس برنامههای خود قرار دادهایم غارها هستند. زیرا از پتانسیل بالای درآمدزایی برخوردار هستند ولی متأسفانه بسترسازی مناسبی در آنها صورت نگرفته است.
به عنوان نمونههای میتوان به غاز علیصر اشاره کرد که از پتانسیل درآمدزایی بالایی در کشور برخوردار است. در صورتی که غارهای دیگری نیز در کشور وجود دارد که اگر در آنها بسترسازی مناسبی صورت گیرد، چه بسا بهتر از غار علیصدر باشند.
به دلیل اهمیت غارها در سال 81 بحث غارشناسی در هیأت دولت مطرح شد و در کنار آن کمیتهای تحت عنوان غارشناسی در سازمان محیط زیست به همراه آییننامههای آن شکل گرفت ولی از آن زمان تاکنون منتظر تصویب هیأت دولت هستیم تا این پروژه را به مرحله اجرا بگذاریم.
همچنین مشاوره دادن به برخی از مستندسازان را در زمینه طبیعتگردی اکوتوریسم و حیات وحش در دستور کار داریم تا از این منظر فیلمهای مستندی که ساخته میشوند پرمحتوا تر و از بار آموزشی بالایی جهت پخش در صدا و سیما برخوردار باشند.
براین اساس میتوان گفت: صنعت گردشگری در کشور به عنوان یک صنعت نوپا به شمار میرود که باید با حفظ موازین زیستمحیطی در جهت پربار شدن آن گام برداشت.
