مندرجات شکلی داخل چک
نوشته چک دارای خصوصیات شکلی از قبیل موارد زیر است:
1 ـ نوشتن کلمه چک روی برگ چک: هر چند که قانونگذار در مورد قید کردن کلمه چک برای روی برگ چک سکوت کرده است اما رویه بانکها بدین صورت است که در دسته چکهایی که در اختیار مشتریان حقیقی و حقوقی خویش قرار میدهند قید این کلمه را به صورت متحدالشکل انجام میدهند.
2ـ تعهد بدون قید و شرط پرداخت وجه معین: در چک هیچ گونه شرطی مبنی بر نحوه پرداخت آن دارای اثر نیست و در نحوه پرداخت وجه چک بلا اثر خواهد بود.
3 ـ نام کسی که مبلغ چک را پرداخت میکند (محال علیه).
4 ـ محلی که چک باید در آنجا پرداخت وجه شود.
5 ـ محل و تاریخ صدور چک
6 ـ نام گیرنده چک: برابر ماده 312 قانون تجارت چک ممکن است در وجه حامل یا شخص معین یا به حوالهکرد باشد و ممکن است به صرف امضا در ظهر چک به دیگری منتقل شود.
7 ـ امضای صادرکننده چک: برابر ماده 311 قانون تجارت مقرر شده است که چک باید به امضای صادر کننده یا محیل برسد.
شرایط ماهوی چک:
چک همانند برات و سفته از یک سری شرایط کلی و ماهوی برخوردار است از قبیل اهلیت، رضایت و علت تعهد.
الف) اهلیت: در صدور چک داشتن اهلیت ضروری است لذا با توجه به مفهوم محجوریت افراد قید شده در این مفهوم از صدور چک و دستور دادن به پرداخت وجه آن برابر قانون منع شدهاند.
ب ) رضایت: رضایت صادرکننده چک که با امضای آن بر روی چک مشخص میشود الزامی است و نباید این عمل به عنوان عمل غیر رضایتی که با اعمال زور و اجبار و یا اشتباه انجام میشود تحقق یابد.
ج ) علت تعهد: صادر کننده چک که متعهد بر پرداخت وجه آن است امکان دارد در قبال صدور چک کالا یا خدماتی و یا وجهی دریافت کرده باشد در این صورت با عدم پرداخت وجه چک در سر رسید مقرر در واقع مبلغ مزبور را دریافت کرده است و به عنوان ضامن عین مبلغ مندرج در چک و منافع پیرامون آن است ضمناً باید تسریع کرد که علت تعهد نیز باید مشروع باشد.
ظهر نویسی و انتقال چک: اگر چک در وجه شخص معینی و یا به حواله کرد او صادر شده باشد مشخص میتواند با عمل ظهرنویسی چک را به شخص ناشی انتقال دهد و ممکن است که به صرف امضا دارنده چک در ظهر آن به فرد یا افراد دیگری منتقل شود. در صورتی که چک در وجه حامل باشد انتقال آن با قبص و اقباض انجام میشود.
پرداخت چک: براساس ماده 313 قانون تجارت وجه چک به محض ارائه باید کارسازی شود. بنابراین اولاً دارنده چک امکان وصول فوری و بدون قید و شرط چک را دارد و ثانیاً چنین استنباط میشود که چک نباید وعدهدار باشد.
مهلت ارائه چک به بانک: برای آنکه فرد دارنده چک امکان استفاده از حقوق و تضمینات پیشبینی شده خود را برای قوانین داخلی داشته باشد (ماده 315 قانون تجارت) باید در ظرف 15 روز از تاریخ صدور مبلغ چک را از بانک محال علیه مطالبه کند و اگر از نقطه دیگر صادر شده باشد فرصت 45 روزهای را قانونگذار برای مراجعه به بانک توسط فرد دارنده چک تعیین کرده است. بر همین اساس چکهایی که از خارج از کشور بر یکی از بانکهای داخلی صادر شده باشد فرصت زمانی چهار ماهه از تاریخ صدور برای مراجعه به بانک پیشبینی شده است.
مسؤولیتهای بانک در پرداخت چک: به طور کلی بانک برای پرداخت چک نکاتی را به شرح زیر مطالعه و توجه میکند. 1 ـ رعایت تصورات قانونی در تنظیم چک 2 ـ احراز هویت مطالبه کننده وجه چک 3 ـ بررسی امضاهای ظهرنویسان چک با تسلسل امضاهای مذکور 4 ـ پرداخت وجه چک صرفاً به فردی که نام وی بر روی چک مشخص شده است. 5 ـ در صورت قلم خوردگی چک، باید شکل صحیح مورد قلم خوردگی بر روی چک با امضای صادرکننده آن در ظهر چک انجام شود. 6 ـ امضای پشت چک توسط دارنده چک و لزوماً در حضور متصدی بانک به هنگام مطالبه وجه انجام میشود.
عدم پرداخت و اعتراض: چک همانند برات از عدم پرداخت مشخصی برابر ماده 315 و 314 قانون تجارت تبعیت میکند ولی انجام تشریفات نکول در مورد چک ضرورتی ندارد و گواهی عدم پرداخت که از سوی بانک صادر شده است جایگزین واخواست نامه یا پروتست میشود و برای عدم تعادیه چک کافی است.
دارنده چک باد در مهلتهای مقرر، که اشاره شد (15 و 45، 4 ماهه) از تاریخ صدور چک براساس مورد به بانک مراجعه کند و در صورت عدم پرداخت چک گواهینامه عدم پرداخت وجه چک بگیرد و نسبت به امضاکننده چک و ظهرنویسان اقامه دعوا کند.
وصول وجه چک پس از فوت صاحب حساب: پس از اطلاع از فوت مشتری بانک موظف است چکهایی راکه تاریخ صدور آن قبل از تاریخ فوت مشتری است پرداخت کند و از پرداخت چکهایی که تاریخ صدور آن بعد از تاریخ فوت مشتری است پرداخت کند و از پرداخت چکهایی که تاریخ صدور آن بعد از تاریخ فوت مشتری است خودداری کند.
تعقیب جزایی چک: شرایط تعقیب جزایی چک بدون محل برابر ماده 11 قانون صدور چک اولاً مراجعه به بانک محال علیه ظرف مدت 6 ماهه از تاریخ صدور در نهایت اقامه دعوای کیفری پس از عدم گواهی پرداخت صدور چک به مدت شش ماه دیگر در نظر گرفته شده است. ثانیاً در طرح دعوای جزایی (کیفری) از سوی دارنده چک با تسلیم شکواییهای به دادگاه به انضمام کپی پشت و روی چک و همین گواهی عدم پرداخت چک. ثالثاً برابر ماده 10 قانون چک (هر کس با علم به بسته بودن حساب بانکی خود به صدور چک مبادرت نمایند عمل وی در حکم صدور چک بلامحل خواهد بود و به حداکثر مجازات محکوم خواهد شد و مجازات تأمین شده غیر قابل تعلیق است.
در موارد زیر چک قابل تعقیب کیفری نخواهد بود:
1ـ هرگاه چکی پس از برگشت از بانک به دیگری انتقال داده شده باشد.
2 ـ در صورت فوت صادرکننده چک تعقیب کیفری برای دارنده آن ساقط میشود.
3 ـ پرداخت وجه چک قبل از تاریخ شکایت دارنده چک.
4 ـ پرداخت وجه چک و یا گذشت دارنده چک یا موافقت او به هر صورتی که مدیون ترتیبی اتخاذ کرده باشد و یا موجبات پرداخت وجه آن چک را در بانک فراهم کرده باشد.
5 ـ در صورت عدم مراجعه ذینفع ظرف مدت شش ماه از تاریخ صدور چک به بانک و یا گذشت شش ماه پس از تاریخ دور گواهینامه عدم پرداخت به مراجع قضائی.
