رئیسجمهور روسیه در ساعات اولیه روز پنجشنبه ۲۴ فوریه دستور «عملیات ویژه نظامی» به ارتش روسیه داد و نیروهای روس با این دستور از شمال، شرق و جنوب وارد اوکراین شدند. همانطور که انتظار میرفت، فرمان حمله پوتین به سرعت واکنش امریکا و متحدان اروپاییاش را به دنبال داشت، چراکه جو بایدن پیش از این روسیه را با تحریمهای گسترده و بیسابقه تهدید کرده بود. تحریمهای غرب این بار بسیار گستردهتر از تحریمهایی بود که در ۲۰۱۴ و الحاق کریمه به روسیه علیه مسکو وضع شده و در زمینههای مالی، صنعت، انرژی، گردشگری و حمل و نقل هوایی و ورزشی اعمال شدند. به نظر میرسد جبهه متحدی از امریکا و متحدانش با این تحریمها در مقابل روسیه صفآرایی کردهاند. با این حال، متحدان خاورمیانهای امریکا نه تنها به این جبهه تحریمی وارد نشدهاند بلکه بیشتر ترجیح دادهاند خود را در منطقه حاشیهای حفظ کنند و از موضعگیری صریح و آشکار به نفع یک طرف و مخالفت با طرف مقابل خودداری کردهاند. به نظر میرسد که آنها تمام تلاش خود را میکنند تا خود را مصون از پیامدها و هزینههای این جنگ نگه دارند.
ترکیه با سیاست متلون
رئیسجمهور ترکیه، یک روز بعد از صدور فرمان پوتین، ضمن انتقاد صریح از حمله روسیه به اوکراین گفت: «این وضعیت نباید به جشن محکومیت روسیه تبدیل شود و ناتو باید گام قاطعتری بردارد.» هر چند که او با این حرف مخالفتش را برای شرکت در جشن محکومیت روسیه به زبان میآورد، اما با امضای پیشنویس قطعنامه شورای امنیت برای ارائه در مجمع عمومی سازمان ملل، عملاً در این جشن شرکت کرد. از سوی دیگر این سیاست متلون آنکار در مورد تنگههای بسفر و داردانل نیز دیده شد که راه ارتباطی دریای سیاه به دریای اژه و مدیترانه هستند. بسته شدن این تنگهها بر اساس ماده ۱۰ از کنوانسیون منوترو تأثیر چندانی در وضعیت جنگ نمیگذارد. در واقع، آنکارا از یک سو پیروزی روسیه در این جنگ را به نفع منافع خود در دریای سیاه نمیبیند زیرا وجود یک اوکراین قدرتمند باعث میشود قدرت روسیه را در دریای سیاه متوازن کند و به نفع ترکیه تمام شود و از طرف دیگر نمیخواهد روابط خود را با روسیه تیره کند، چراکه گذشته از روابط ویژه اقتصادی با مسکو، تیرگی روابط با مسکو دست کم بر منافع آنکارا در قفقاز و سوریه تأثیر منفی خواهد گذاشت و این چیزی نیست که آنکارا بخواهد. بنابراین، آنکارا تا اینجای کار سعی کرده با یکی به میخ و یکی به نعل زدن از جانبداری کامل یک طرف درگیری خودداری کند جدا از اینکه با این سیاست میتواند نقش میانجی را نیز برای خود حفظ کرده باشد.
تلآویو و معضل اشغالگری
اسرائیل با وجود اینکه موجودیتش را مدیون حمایتهای بیدریغ امریکا در دهههای گذشته بوده تا آنجا که میتوان گفت بدون کمک مالی عظیم بلاعوض و کمکهای مستقیم و غیرمستقیم نظامی، اقتصادی و فناوری آن امکان بقا نداشت، اما در این قضیه خاص حاضر نشد از کارزار گسترده واشنگتن علیه مسکو حمایت کند. در واقع تحلیلگران صهیونیست حتی قبل از شروع جنگ نیز نسبت به رویکردی محتاطانه در قبال بحران اوکراین هشدار میدادند. برای مثال، پینهاس آوی در مقاله ۱۷ فوریه جروزالم پست نوشت: «اسرائیل نمیتواند به خودش اجازه دهد وارد این مناقشه شود و باید امید داشته باشد که اتفاقی نیفتد و مجبور نشود از یک طرف حمایت کند.» ترتیبات امنیتی اسرائیل در خاورمیانه، منافع استراتژیک روسیه در اوکراین و عدم علاقه امریکا به رویارویی مستقیم روسیه از جمله دلایل اصلی آوی بودند تا اینکه در نهایت این نتیجه را بگیرد: «امریکا تمایلی به برداشتن گامهای متهورانه ندارد و این امر بر تمامی متحدان امریکا از جمله اسرائیل تأثیر میگذارد، اما در عین حال، این تأثیر محدودیتهایی نیز دارد زیرا اسرائیل هیچگاه انتظار ندارد که کسی در جنگ با دشمنانش با آن همراه شود یا اینکه به جای اسرائیل بجنگند.» این جمله آخر آوی حاوی نکتهای است که این روزها در میان متحدان منطقهای امریکا بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. این نکته مربوط میشود به عدم اعتماد به امریکا برای عمل به تعهدات امنیتی در قبال کشورهای متحد خاورمیانهای که باعث شده نه تنها متحدان عرب آن بلکه اسرائیل نیز به فکر تنوعبخشی به متحدان خارجی بیفتند. این نکتهای است که حسین ابیش در مقاله ۲۸ فوریه هاآرتص به آن اشاره کرد: «با این حال، اسرائیل یکی از آن دسته متحدان خاورمیانهای امریکاست که تنوعبخشی استراتژیک را در اولویت خود قرار داده زیرا به نظر میرسد که امریکا بعد از شکستهای مفتضحانهاش در عراق و افغانستان، تعامل کمتری در منطقه داشته باشد و کمتر میتوان به آن اعتماد کرد.»
تنوعبخشی استراتژیک
نکتهای که ابیش در آن مقاله بیان کرد، بیشک در مورد متحدان عرب امریکا در خاورمیانه نیز صادق است که با وجود روابط دیرینه استراتژیک حاضر نشدند در بحران و جنگ اوکراین به صف امریکا بپیوندند و از رویارویی او مقابل روسیه حمایت عملی یا حتی لفظی بکنند. وندی شرمن، معاون وزیر خارجه امریکا، در همان روزهای اولیه بحران با همتایان خود در عربستان سعودی و امارات متحده عربی در ارتباط بود تا بتواند حمایت حداکثری علنی و حداکثری را برای اوکراین به دست بیاورد، اما موفق به این کار نشد. حتی فشار امریکا بر عربستان سعودی برای افزایش صادرات نفت نیز بینتیجه مانده است. جنگ اوکراین و اختلال در صادرات نفت و گاز روسیه باعث شده قیمت نفت طی این چند روز به صورت سرسامآوری افزایش یابد و حالا به نظر میرسد جو بایدن قصد دارد با رفتن به عربستان، سعودیها را راضی به افزایش صادرات نفتشان کند. از سوی دیگر، امارات متحده عربی به قطعنامه پیشنهادی امریکا برای محکوم کردن حمله روسیه در شورای امنیت سازمان ملل رأی ممتنع داد تا به آشکار فاصله خود را با امریکا نشان داده باشد. لازم به ذکر است که شیخ عبدالله بن زائد آل نهیان، وزیر خارجه امارات، فقط یک روز قبل از حمله روسیه به اوکراین تماس تلفنی با سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه داشت و به او گفت: «روابط استراتژیک محکم و دوستانه خواهد ماند.» سخن یوسف العتیبه، سفیر امارات در امریکا را نیز میتوان در این راستا ارزیابی کرد که گفته بود روابط امارات و امریکا در حال گذراندن آزمایشی سخت است. هر چند که او بعد ابراز امیدواری کرده بود که این دوره با موفقیت پشت سر گذاشته خواهد شد، اما حداقل نشان داد که در جریان جنگ فعلی اماراتیها به فکر قرار گرفتن در پشت سر امریکا نیستند. عربستان سعودی نیز موضعی مشابه این گرفته به خصوص اینکه محمد بن سلمان، ولیعهد و حاکم بالفعل آل سعود، اخیراً در مصاحبهای با پایگاه اینترنتی آتلانتیک گفت که اهمیتی نمیدهد «بایدن در مورد من چه فکر میکند یا احیاناً درباره من سوءتفاهمهایی در ذهن خودش دارد» و تأکید کرد که عربستان سرمایهگذاریهایش در خاک امریکا را کاهش خواهد داد. به این ترتیب، مسئله بیاعتمادی به امریکا و تنوعبخشی استراتژیک مبدل به رویکرد اصلی متحدان سنتی امریکا در خاورمیانه شده و باعث شده تا این متحدان برای حفظ روابط خود با روسیه و چین حاضر نشوند به خواسته امریکا برای پیوستن جبهه متحد ضد روسی در غرب بپیوندند و با ماندن در حاشیه این جریان یا حتی مثل عملکرد امارات در شورای امنیت، رضایت روسیه را جلب کنند.
