وضعیت برونگرا، وابسته و غیرکارکردی توان دفاعی کشور در برهه قبل از انقلاب که به جای خلق دستاورد برای کشور، به ایجاد تبعات وخیمی منجر شده بود، با پیروزی انقلاب اسلامی، دچار دگرگونی اساسی شد. در واقع، با تهاجم نظامی صدام به کشور، اگرچه کشورمان در دفع تجاوزات آن کاملاً موفق بود و حتی تا مرحله تنبیه متجاوز هم پیش رفتیم، اما در مجموع، با توجه به اینکه عمده نگاه معطوف به مدیریت جنگ بود، فرصت چندانی برای پیادهسازی مدل مطلوب تقویت بنیه دفاعی کشور فراهم نبود تا اینکه بلافاصله بعد از پایان جنگ تحمیلی، سیاستهای مستحکمی مبنی بر تقویت بنیه دفاعی کشور در پیش گرفته شد، به گونهای که امروز با گذشت بیش از سه دهه از آن زمان، ایران به لحاظ داشتن پتانسیلهای لازم و نه ظرفیتهای عملی و میدانی، قدرت دوم دفاعی منطقه را دارد و در رتبهبندی بینالمللی نیز جزو کشورهای برتر محسوب میشود.
بر اساس آخرین رتبهبندی پایگاه Global Fire Power ایران در میان ۱۴۰ کشور، در رتبه ۱۴ قرار دارد. قابل ذکر است که در محاسبات این پایگاه برای تخمین قدرت دفاعی ایران، قدرت دفاعی سپاه لحاظ نشده است. نکته مهم آنکه، ایران بر اساس شاخصهای اندازهگیری شده توسط این پایگاه، بعد از ترکیه، مهمترین قدرت دفاعی منطقه غرب آسیا میباشد. بر اساس شاخصهای این پایگاه، در سطح منطقه، رژیم صهیونیستی بعد از کشورمان، با قرار گرفتن در رتبه ۱۸، سومین قدرت نظامی منطقه غرب آسیا محسوب میشود. چهارمین قدرت نظامی منطقه، بر اساس محاسبات این پایگاه، عربستان سعودی است که در رتبه ۲۰ جهان قرار دارد. این در حالی است که هزینههای دفاعی آنها چندین برابر ایران است. کسب رتبه دوم منطقه در حوزه توان دفاعی برای کشورمان، در حالی است که جمهوری اسلامی ایران در میان کشورهای منطقه، کمترین میزان از تولید ناخالص داخلی (GDP) سالانه خود را به هزینههای دفاعی- نظامی اختصاص داده است. آمار منتشر شده حکایت از رقمی بین سه تا چهار درصد از اختصاص تولید ناخالص داخلی به هزینههای دفاعی توسط کشورمان دارد. این در حالی است که عربستان سعودی رقمی بین ۷ تا ۱۲ درصد از تولید ناخالص داخلی خود که حدود ۱۳ برابر بیشتر از بودجه ایران برای امور دفاعی است، اختصاص داده و بهرغم بهرهمندی از کمکها و خریدهای خارجی، اما نتوانسته رتبهای همانند کشورمان در حوزه توان دفاعی کسب کند.
آنچه شگفتی و عظمت توان دفاعی جمهوری اسلامی ایران را بالا میبرد، این است که جمهوری اسلامی ایران از ابتدای انقلاب تاکنون با تحریم دست و پنجه نرم کرده و تحت این شرایط، هیچ سلاحی از امریکا خریداری نکرده است، اما کشورهای منطقه همگی با برقراری روابط نظامی با امریکا، مقادیر زیادی سلاح و مهمات از این کشور خریداری کردهاند. با این وجود، همچنان در مقایسه با کشورمان، میزان قدرت دفاعی- نظامی آنها بسیار محدود است. بر اساس آماری که کردزمن و هرینگتون در مقاله مقایسه هزینههای نظامی ایران و کشورهای عربی منطقه، به نقل از وزارت خارجه امریکا آوردهاند، فقط در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۷، شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، حدود ۳۳ میلیارد دلار تسلیحات از امریکا خریداری کردهاند که از این میان، فقط حدود ۲۲میلیارد از سوی عربستان سعودی خریداری شده است.
در کنار دیگر ظرفیتهای مهم کشور در حوزه دفاعی، توان موشکی یکی از مهمترین پارامترهایی است که هم در تقویت قدرت بازدارندگی کشورمان بهشدت مؤثر است و هم به میزان زیادی در کاهش فاصله اقتدار دفاعی کشورمان با کشورهای توسعهیافته جهان مؤثر بوده است. در واقع، جمهوری اسلامی ایران با دستیابی به توانایی راهبردی ساخت و آزمایش موفق موشکهای بالستیک و نقطهزن، در حیطهای موفق به کسب دستاورد شده است که تا پیش از این، در انحصار چند کشور معدود بود. در همین راستا، تأسیسات موشکی زیرزمینی جمهوری اسلامی ایران، یکی از ابعاد قدرت دفاعی کشور است که در کسب مزیت دفاعی در سطح بینالمللی برای آن مؤثر بوده است، زیرا تا پیش از رونمایی کشورمان از سیلوهای پرتاب موشک بالستیک، سه کشور امریکا، روسیه و چین به عنوان تنها دارندگان رسمی تأسیسات موشک زیرزمینی شناخته میشدند تا اینکه در سال ۱۳۹۰ شمسی این باشگاه کوچک یک عضو جدید را در خود دید. در سال ۱۳۹۰ خورشیدی و در جریان رزمایش «پیامبر اعظم ۶» نیروی هوافضای سپاه پاسداران از سیلوهای پرتاب موشک بالستیک خود رونمایی کرد. قابل ذکر است که جمهوری اسلامی ایران در سطح منطقه غرب آسیا، با داشتن هزاران موشک کوتاهبرد و میانبرد بالستیک و موشکهای کروز، بزرگترین و متنوعترین زرادخانه موشکی منطقه را دارا میباشد. شهاب ۱ با برد ۳۰۰ کیلومتر، فاتح ۱۱۰ با برد ۳۰۰ کیلومتر، شهاب ۲ با برد ۵۰۰ کیلومتر، ذوالفقار با برد ۷۰۰ کیلومتر، قیام ۱ با برد ۸۰۰ کیلومتر، شهاب ۳، عماد و قدر با برد ۲ هزار کیلومتر، سجیل با برد ۲ هزار کیلومتر و موشک بالستیک سومار با برد ۲ هزار و ۵۰۰ کیلومتر، از انواع موشکهای ایران هستند.
علاوه بر دستاوردهای بیشمار در حوزه تقویت توان موشکی، جمهوری اسلامی ایران در سایر حوزههای دفاع هوایی همچون پهپاد و پدافند نیز پیشرفتهای قابلتوجهی داشته است. در حوزه فناوری پهپادی، ایران موفق به ساخت انواع پهپادهای رادارگریز و با مداومت پروازی بالا، مسلح به بمبها و موشکهای نقطهزن شده است به طوری که امروز جزو پنج کشور مطرح در حوزه پهپادی است. در حوزه ساخت پهپادهای فوقپیشرفته مدرن نیز ایران رتبه نخست جهانی را دارد.
