عدالت در سلامت و مؤلفههای آن یکی از مهمترین شاخصهای عدالت اجتماعی است. به بیان دیگر سلامت و مؤلفههای آن از جمله سنجههایی است که میتوان برای نمایش پیشرفت و ارتقای یک جامعه و دستیابی به عدالت اجتماعی به آن استناد کرد. بر این اساس نیم نگاهی به وضعیت سلامت و مؤلفههای آن در دوران قبل از انقلاب با شرایط امروز جامعه، گویای پیشرفت قابل توجه در حوزه سلامت و برقراری عدالت نسبی در این زمینه به نسبت دوران قبل از انقلاب است. اگرچه تا دستیابی به عدالت کامل در امر سلامت و رسیدن به فرمایش مقام معظم رهبری در این خصوص که بیماران جز غم و رنج بیماری مسئلهای دیگری نداشته باشند، فاصله داریم، اما همین جمله رهبری عظیمالشأن نشان میدهد مسئولان عالیرتبه نظام و در رأس آنها مقام معظم رهبری دغدغه مردم و درد و رنج آنها را دارند.
در طول سالهای بعد از انقلاب با فعالسازی شبکههای بهداشتی در دور افتادهترین نقاط کشور مرگهای ناشی از بیماریهای واگیردار در کشور کنترل شد. شاخص مرگومیر خام در کشور ایران بر اساس آمارها از ۱۳ نفر به ازای هر هزار تولد زنده در سالهای ۱۳۵۴- ۱۳۴۹ به رقم پنج نفر در سالهای ۸۹- ۱۳۸۴ کاهش یافتهاست. براساس مطالعات انجام شده، کاهش عمومی در مرگومیر کودکان در کشور ایران طی چهار دهه اخیر وجود داشتهاست. گسترش شبکه بهداشت عمومی منجر به کاهش فراوان مرگ و میر کودکان زیر پنج سال هم شده که نسبت به دوران قبل از انقلاب، رشد چشمگیری داشتهاست. براساس گزارش بانک جهانی، در دوران رژیم پهلوی سالانه بیش از ۱۴۰ هزار نوزاد جان خود را از دست میدادند که این رقم در سالیان اخیر به زیر ۲۰ هزار نوزاد کاهش یافتهاست.
در اواخر رژیم پهلوی حدود ۵۵۸ مؤسسه درمانی با ۵۷ هزارو ۹۲۷ تخت در سطح کشور وجود داشت که براساس جمعیت کشور آمار خوبی نبود. حالا در دهه چهارم انقلاب اسلامی، مراقبتهای بهداشتی اولیه با ارتقای پوشش صددرصدی جمعیت شهری و بیش از ۹۴ درصدی جمعیت روستایی کشور همراه بودهاست. در عین حال، ایجاد نظام شبکه بهداشتی- درمانی به عنوان یک الگوی جهانی با بیش از ۱۸ هزار خانه بهداشت و ۵ هزار مرکز بهداشتی- درمانی به وقوع پیوسته است. این مراقبتها از طریق ارتقای تعداد مراکز درمانی و بیمارستانها به وجود آمدهاست و در همین راستا میتوان توزیع بیمارستان در استانهای مختلف و رعایت عدالت بهداشتی را در تمامی نقاط کشور مشاهده کرد.
در حالی که در سال ۱۳۵۷، تنها ۳۷ درصد شهرهای کشور دارای بیمارستان بودند، هم اکنون بیش از ۹۴ درصد شهرهای کشور دارای بیمارستانهای فعال و تخت بیمارستانی ثابت هستند به گونهای که هم اکنون به ترتیب ۹۱۰ بیمارستان و ۱۴۸ هزار تخت داریم، در حالی که در سال ۱۳۵۷ این ارقام ۵۵۶ و ۵۶ هزار بودهاست. در دوران پهلوی در حالی که جمعیت کشور تنها ۳۶ میلیون بود، اما باز هم با کمبود شدید پزشک مواجه بودیم. تعداد پزشکان موجود در کشور اعم از پزشک عمومی و متخصص رشتههای مختلف در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۴ هزار نفر بود، این در حالی است که بخش قابلتوجهی از این رقم هم شامل پزشکان خارجی و بیگانه میشد. با این حساب باز هم به ازای هر ۱۰ هزار نفر حدود ۳ /۹ پزشک وجود داشت. حالا براساس گزارش بانک جهانی، شاخص پزشک به جمعیت در دوره پس از پیروزی انقلاب شش برابر بهبود یافتهاست.
کشور ایران در سال ۵۶ با ۳۳ میلیون جمعیت، نیازمند ورود پزشک خارجی از سایر کشورها بودهاست، اما هم اکنون با جمعیتی بیش از دو برابر و به تبع آن با نیازی بیشتر به پزشک، با رشد تعداد پزشکان در کشور مواجه است. همچنین در زمینه پزشک متخصص نیز از جمعیت ۷ هزار نفر در سال ۵۷ به جمعیت بیش از ۱۵۰ هزار پزشک در حال حاضر رسیدهایم. در چنین شرایطی در حالی که در دوران قبل از انقلاب خیلی وقتها مردم برای سادهترین بیماریها ناگزیر بودند به خارج از کشور سفر کنند و درمان شوند، امروز در سایه پیشرفت علم پزشکی در دوران انقلاب، بیماران از کشورهای مختلف به کشورمان سفر میکنند تا درمانی ارزان و با کیفیت را تحت نظر پزشکان ایرانی تجربه کنند.
همه این پیشرفتها موجبشده تا سن امید به زندگی در کشور به میزان قابلملاحظهای افزایش یابد. براساس گزارش برنامه توسعه ملل متحد، از سال ١٣٣٩ تا ١٣٥٧ شاخص امید به زندگی در بدو تولد از ٥/ ٤٩ سال در سال ابتدایی به ٥/ ٥١ سال به سال انتهایی رسید؛ یعنی امید به زندگی در بین ایرانیان در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی جزو پایینترین رتبهها در جهان بودهاست. در حالی که بعد از پیروزی انقلاب با وجود تحمیل هشت سال جنگ نابرابر، امید به زندگی در ایران در سال ١٣٦٧ به ٥/ ٦١ سال رسیدهاست. یعنی در ١٠ ساله اول بعد از پیروزی انقلاب ١٠ سال امید به زندگی ایرانیان بیشتر شدهاست. گزارش بانک جهانی نشان میدهد، امید به زندگی مردم ایران از ابتدای انقلاب تاکنون ۲۲ سال افزایش یافتهاست. مطابق آمار بانک جهانی در سال ۱۳۵۵ مردم ایران به طور متوسط تنها ۵۵ سال عمر میکردند که این میزان در سال ۱۳۹۶ به ۲/۷۶ سال افزایش یافتهاست.
