اگرچه در منطقه بازارهای زیادی برای حضور شرکتهای ایرانی وجود دارد، اما بسیاری از شرکتها به جهت آنکه میتوانند در بازار داخلی بدون دردسر و پشت سر گذاشتن رقابتهای تنگاتنگ با هر نوع کیفیت و قیمت به اهداف مالی خود دست پیدا کنند، عموماً عزمی برای حضور در بازارهای منطقه و صادرات و کسب درآمد بیشتر ندارند. در همین رابطه دبیر کل اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق، بزرگی بازار ایران، فقدان سیستم جامع و کامل و شفاف در روابط اقتصادی برونمرزی و گاه در جریان بودن رقابتهای ناسالم را دلیل بیتوجهی تجار ایرانی به صادرات کالا عنوان کرد و گفت: در برخی حوزهها مانند عراق توفیق داشتهایم حدود ۱۲ میلیارد دلار گردش مالی در زمینه صادرات خدمات فنی و مهندسی، برق، و توریست با کشور عراق داشته باشیم.
بررسی وضعیت اقتصادی کشورهای توسعهیافته نشان میدهد صادرات کالا برای آنها از اهمیت قابل ملاحظهای برخوردار است، کافی است نگاهی به درگیریهای اقتصادی و تجاری بین امریکا و چین بیندازیم تا ببینیم گاه برای حفظ موقعیت صادراتی خود دست به دامن سیاستهای پولی و ارزی میشوند تا بتوانند رقیب را در حوزه صادرات از میان بردارند که این اقدام به جنگهای تجاری در دنیا معروف شده است.
اگر چه ایران در بسیاری از حوزهها دارای موقعیت برتری در حوزه تولید میباشد و میتواند کالا و خدمات به کشورهای دیگری صادر کند و ارزآوری داشته باشد، اما به دلایل مختلف بسیاری از بنگاهها و تولیدکنندگان علاقهای به حضور در بازارهای برونمرزی ندارند و گویی آنچه از فعالیت اقتصادی میخواستند را در همین بازار ایران یافتهاند و عطای توسعه و صادرات را به لقایش بخشیدهاند.
کارشناسان اقتصادی «تصمیمات خلق الساعه از سوی سیاستگذاران»، «ممنوعیتهای مکرر صادراتی از سوی سیاستگذاران» «عدمتکمیل زنجیره تأمین کالاهای صادراتی»، «عدمبرندسازی و وجود رقابت کاذب بین صادرکنندگان ایرانی» و «عدمنشر دقیق اطلاعات و عدموجود بانک جامع صادرات متصل به بانک تولید» را از جمله دلایل بیتفاوتی تجار ایرانی به صادرات کالا معرفی میکنند. در همین رابطه گفتوگوی حمید حسینی، رئیس اتاق مشترک ایران و عراق را با «جوان» در ذیل میخوانیم.
مراودات ایران و عراق در حال حاضر به چه میزان است؟
سالهاست روابط تجاری ایران و عراق ادامه دارد، به جز سالی که داعش حمله کرد، همچنین سال گذشته که کرونا باعث شد حدود چهار، پنج ماه مرزها بسته باشند، همیشه روابط ما در حال افزایش و توسعه بوده است. امسال هم وضعیت بهتر از سال گذشته بوده و ماهانه حدود ۷۵۰ میلیون دلار در حال حاضر صادرات به عراق داریم، در حالی که هنوز آمار ۱۰ ماهه منتشر نشده است ولی آمار ۹ ماهه نشان میدهد حدود ۶ میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار ما به عراق صادرات داشتهایم.
چه موانعی برای توسعه روابط تجاری بین ایران و عراق وجود دارد؟
کمکاریهایی در این زمینه وجود دارد و همچنین عدمحضور شرکتهای ایرانی در این حوزه. معمولاً شرکتهای بزرگ ما در بازار عراق حضور جدی ندارند، علتش این است که یا بازار داخلشان بزرگ است یا سختی کار با عراق جذابیت حضور در این بازار را برایشان کم کرده است. نبود سیستم جامع و کامل در روابط ایران و عراق و از طرف دیگر نبود روابط بانکی و رقابتهای ناسالم در بازار باعث شده است برندهای ما خیلی علاقهای به حضور در بازار عراق نداشته باشند. از طرف دیگر خریداران عراقی به دنبال کالای ارزانقیمت هستند و خیلی کیفیت برایشان اهمیتی ندارد و بعضاً واحدهای کوچک و حتی زیر پلهای راحتتر میتوانند در بازارهای عراق کار کنند تا شرکتهای بزرگ و صاحب برند. ما در زمینه زیرساختها مشکل داریم در زمینه جابهجایی بار و تخلیه و بارگیری که همه اینها به این روابط و گسترش آن لطمه میزند و شرکتهای ایرانی حضور ندارند یا آمادگی ندارند که بیایند در عراق شرکت بزنند، انبار بگیرند و دفتر داشته باشند. آنها ترجیح میدهند کالاهایشان را دم کارخانه یا لب مرز مبادله کنند. اینها عواملی هستند که بهرغم وجود ظرفیتها که میتوانیم در بازارهای عراق نقش بزرگی داشته باشیم ما را محدود کرده است.
همچنین بحث خدمات فنی و مهندسی و پروژههایی هم که بالاخره ناشی از تحریمهاست، ما نمیتوانیم برای شرکت در مناقصات ضمانتنامه صادر کنیم که این امر باعث میشود یک بازار بزرگ را از ما بگیرد. الان پروژهها عمدتاً در اختیار رقبای ماست و ترجیحشان این است که کالاهای مورد نیاز پروژههایشان را که حجم بزرگی هم دارد از کشور خودشان تأمین کنند. در ماه گذشته صادرات ترکیه همیشه نزدیک به ما بوده است، مثلاً حدود ۷۵۰ یا ۸۰۰ میلیون دلار بوده، در ماه گذشته آمار صادرات کشور ترکیه به عراق حدود یکمیلیارد و ۲۵۰ میلیون دلار بوده و این نشان میدهد کاهش ارزش لیر ترکیه و از آن طرف هم حضور پررنگ ترکها در کشور عراق، سهم ایران و چین را کاهش میدهد.
نوسانات قیمت ارز چه تأثیری در این مراودات دارد؟
این نوسانات باعث سست شدن بازار میشود. وقتی که دلار افت میکند کالای ایرانی گرانتر به دست تاجر عراقی میرسد، از آن طرف تاجر عراقی انتظار دارد دولتش دینار عراق را تقویت کند؛ لذا یک مقدار احتیاط میکنند که کالا را با نرخی نخرند که بعد دینار تقویت شود و نتوانند کالا را بفروشند که همه این مسائل اثرگذار هستند ولی روند صادراتی ما به طور کلی مثبت است. در ۱۲ روز اول نشان میدهد صادرات ما در بهمن بهتر بوده است. طی دهههای اخیر روند صادرات ما همیشه افزایشی بوده است و تقریباً ۹ میلیارد دلار صادرات کالایی داریم، البته به جز برق و اگر برق و فنی و مهندسی و توریستی هم اضافه شود، چیزی حدود ۱۲ میلیارد دلار گردش مالی ما با عراق است.
چه برنامهای برای توسعه صادرات دارید؟
برنامهای در این زمینه توسط سازمان توسعه اعلام شده ولی در حال حاضر اتاق مشترک (ایران و عراق) مشغول انتخابات است و فعال نیست.
