در چند دهه اخیر نگاه دنیا به محیطزیست تغییراتی چشمگیر داشتهاست. موضوع محیط زیست آهسته و پیوسته جای خود را نه تنها در مراکزعلمی بلکه در اندیشه مردم و دولتها هم باز کردهاست. محیطزیست ایران در دوران قبل از انقلاب وضعیت مناسبی نداشته، اما خصوصاً در یک دهه اخیر اتفاقهای مهمی در این حوزه رخداده است.
از منظر آگاهیسازی به جرئت میتوان گفت که نگاه مردم به محیطزیست قبل و بعد از انقلاب قابل مقایسه نیست. این موضوع تا حدودی به نگاه جهانی نسبت به محیطزیست برمیگردد. حوزه محیطزیست از نظر نرمافزاری، وجود اساتید و کارشناسان برجسته در دوران پس از انقلاب رشد قابلتوجهی داشته است.
در تحلیل وضع محیطزیست کشور باید این موضوع را هم در نظر داشت که کشور ما هشت سال درگیر جنگ بودهاست.
بعد از انقلاب برای اولینبار در حوزه محیطزیست، بین کشورهای حاشیه دریای خزر با هدف حفظ محیطزیست خزر، تفاهمی صورت گرفت و کنوانسیون تهران به تصویب این کشورها رسید.
افزون بر اینها کنوانسیون منطقهای «راپمی» بین کشورهای حاشیه خلیج فارس برای حفاظت محیطزیست خلیجفارس و دریای عمان تشکیل شد و مورد پیگیری جدی از سوی ایران قرار گرفت و حتی پایش محیطزیست منطقه دوبار توسط کشور ما انجام شد. در چند دهه اخیر در حوزه محیطزیست به لحاظ حقوقی هم پیشرفت چشمگیری داشتهایم و در این زمینه جایگاه قابلقبولی داریم. بعد از انقلاب، برای نخستینبار در قانون اساسی کشور یک اصل برای حفظ محیطزیست آورده شد که تعریف دقیقی از توسعه پایدار ارائه میداد.
تاکنون هم جز معدود کشورهای جهان هستیم که چنین بحثی را در سطح قوانین اساسی کشور داریم. همچنین به منظور اجرای این ماده از قانون اساسی، سیاستهای نظام در حوزه محیط زیست با ۱۵ ماده در مورد عناصر حیاتی آب، خاک، هوا و تنوع زیستی ابلاغ شد. بحث محیطزیست در برنامههای توسعه اول و دوم، خیلی پررنگ نبودهاست، اما در برنامه سوم برای نخستینبار فصلی مربوط به محیطزیست گنجانده شد. در برنامه چهارم تا ششم نیز محیطزیست در قالب یک بخش مجزا مورد توجه قرار گرفت.
رئیس کمیته محیطزیست مجمع تشخیص مصلحت نظام در همین خصوص و در گفتگو با پایگاه اطلاعرسانی این نهاد گفت: بعد از پیروزی انقلاب اسلامی قانونهای شکار و صید، حفظ و بهسازی محیط زیست و حفظ و بهرهبرداری از منابع آبزی اصلاح شد. همچنین در سالهای اخیر قوانینی در راستای اجرای سیاستهای کلی نظام در حوزه محیطزیست وضع شدهاست مثل قانون هوای پاک، قانون حفاظت، احیا و بهرهبرداری از تالابها، قانون حفظ ذخایر ژنتیک و لایحه خاک که هنوز مراحل قانونی آن در مجمع تشخیص مصلحت نظام در حال طی شدن است.
محمد مجابی با بیان این نکته که واقعیت این است که در بیشتر امور محیطزیستی با وجود رشد چشمگیر در حوزه قانون، هنوز نتوانستهایم این قوانین را به منصه اجرا بگذاریم، تأکید کردهاست: اقتصاد نهتنها در ایران بلکه در همه جای دنیا روی محیطزیست تأثیر دارد. در کشور ما زمانی که بحث هدفمندی یارانهها مطرح شد، قرار بود که درصدی از افزایش قیمت انرژی، در حوزه محیطزیست هزینه شود. برای مثال قرار بود از محل افزایش قیمت حاملهای انرژی، بودجهای به توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی اختصاص یابد.
اواسط و اواخر دهه ۱۳۸۰ اقدامات بزرگی در حوزه محیطزیست کشور انجام شد. تدوین سند ملی محیطزیست کشور و سند توسعه محیطزیست استانها، تأسیس دانشگاه محیطزیست با ارتقای آموزشکده محیط زیست به عنوان نخستین دانشگاه تخصصی محیطزیست در غرب آسیا و تأسیس پژوهشگاه ملی محیطزیست و توسعه پایدار از اقدامات مهم برای محیطزیست در این دوران بود. ایجاد و راهاندازی یگان حفاظت محیطزیست، مجوز احداث مرکز تحقیقات محیطزیست در ۱۲ استان کشور، مجوز ایجاد ۱۳۰ اداره و نمایندگی در شهرستانهای فاقد اداره محیطزیست هم از دیگر اقدامات این حوزه در دهه ۸۰ است. از دیگر اقدامات مهم محیطزیستی در این دهه عبارتند از:
- ایجاد مرکز منطقهای تنوع زیستی خلیج فارس در جزیره هرمز
- برگزاری چهلمین سالگرد کنوانسیون رامسر برای اولین بار پس از تشکیل کنوانسیون
- امضای تفاهمنامه همکاری با کشورهای قطر و روسیه برای تبادل برخی از گونههای در حال انقراض و حمایت شده
- از رده خارج کردن ۷۵۰ هزار خودروی فرسوده در تهران و هفت کلانشهر کشور
- اجرای قانون مدیریت پسماند با انجام مطالعات مکان یابی دفن پسماند در ۳۱ استان کشور
- کاهش میانگین زمان بررسی گزارشهای ارزیابی در سازمان از میانگین هفت ماه در سال ۱۳۸۰ به کمتر از یک ماه در سال ۱۳۸۹
- تهیه برنامه مدیریت جامع تالابهای کشور
- ایجاد بانک ژن جانوری و گیاهی به منظور حفظ و نگهداری ذخایر ژنتیکی کشور به عنوان سرمایههای ملی.
دهه ۱۳۹۰ هم دهه دیپلماسی محیطزیست بود و اقدامات بینالمللی زیادی صورت گرفت. در این دهه شرکت در اجلاسها و مجامع متعدد محیطزیستی و دیدار با مقامات بینالمللی، زمینه ایجاد توافقات بینالمللی زیادی را در زمینه محیطزیست به وجود آورد. سازمان محیطزیست میزبان کنوانسیونهای رامسر، بازل و استکهلم بود و میزبانی مقر دایمی «مؤسسه علوم و فناوریهای زیست محیطی اکو» متشکل از ۱۰ کشور پیرامونی کشور هم نصیب تهران شد.
تهیه و تنظیم یادداشت همکاری زیستمحیطی میان جمهوری اسلامی ایران و دولتهای ژاپن، عمان، ترکیه، فرانسه، فنلاند، ایتالیا، ترکمنستان، آلمان، کرهجنوبی، اتریش، بلژیک، نروژ، آذربایجان، لهستان، کویت، رومانی، گرجستان و چین هم در این نفس تازه محیطزیست
در هوای انقلاب
علیرضا سزاوار
در چند دهه اخیر نگاه دنیا به محیطزیست تغییراتی چشمگیر داشتهاست. موضوع محیط زیست آهسته و پیوسته جای خود را نه تنها در مراکزعلمی بلکه در اندیشه مردم و دولتها هم باز کردهاست. محیطزیست ایران در دوران قبل از انقلاب وضعیت مناسبی نداشته، اما خصوصاً در یک دهه اخیر اتفاقهای مهمی در این حوزه رخداده است.
از منظر آگاهیسازی به جرئت میتوان گفت که نگاه مردم به محیطزیست قبل و بعد از انقلاب قابل مقایسه نیست. این موضوع تا حدودی به نگاه جهانی نسبت به محیطزیست برمیگردد. حوزه محیطزیست از نظر نرمافزاری، وجود اساتید و کارشناسان برجسته در دوران پس از انقلاب رشد قابلتوجهی داشته است.
در تحلیل وضع محیطزیست کشور باید این موضوع را هم در نظر داشت که کشور ما هشت سال درگیر جنگ بودهاست.
بعد از انقلاب برای اولینبار در حوزه محیطزیست، بین کشورهای حاشیه دریای خزر با هدف حفظ محیطزیست خزر، تفاهمی صورت گرفت و کنوانسیون تهران به تصویب این کشورها رسید.
افزون بر اینها کنوانسیون منطقهای «راپمی» بین کشورهای حاشیه خلیج فارس برای حفاظت محیطزیست خلیجفارس و دریای عمان تشکیل شد و مورد پیگیری جدی از سوی ایران قرار گرفت و حتی پایش محیطزیست منطقه دوبار توسط کشور ما انجام شد. در چند دهه اخیر در حوزه محیطزیست به لحاظ حقوقی هم پیشرفت چشمگیری داشتهایم و در این زمینه جایگاه قابلقبولی داریم. بعد از انقلاب، برای نخستینبار در قانون اساسی کشور یک اصل برای حفظ محیطزیست آورده شد که تعریف دقیقی از توسعه پایدار ارائه میداد.
تاکنون هم جز معدود کشورهای جهان هستیم که چنین بحثی را در سطح قوانین اساسی کشور داریم. همچنین به منظور اجرای این ماده از قانون اساسی، سیاستهای نظام در حوزه محیط زیست با ۱۵ ماده در مورد عناصر حیاتی آب، خاک، هوا و تنوع زیستی ابلاغ شد. بحث محیطزیست در برنامههای توسعه اول و دوم، خیلی پررنگ نبودهاست، اما در برنامه سوم برای نخستینبار فصلی مربوط به محیطزیست گنجانده شد. در برنامه چهارم تا ششم نیز محیطزیست در قالب یک بخش مجزا مورد توجه قرار گرفت.
رئیس کمیته محیطزیست مجمع تشخیص مصلحت نظام در همین خصوص و در گفتگو با پایگاه اطلاعرسانی این نهاد گفت: بعد از پیروزی انقلاب اسلامی قانونهای شکار و صید، حفظ و بهسازی محیط زیست و حفظ و بهرهبرداری از منابع آبزی اصلاح شد. همچنین در سالهای اخیر قوانینی در راستای اجرای سیاستهای کلی نظام در حوزه محیطزیست وضع شدهاست مثل قانون هوای پاک، قانون حفاظت، احیا و بهرهبرداری از تالابها، قانون حفظ ذخایر ژنتیک و لایحه خاک که هنوز مراحل قانونی آن در مجمع تشخیص مصلحت نظام در حال طی شدن است.
محمد مجابی با بیان این نکته که واقعیت این است که در بیشتر امور محیطزیستی با وجود رشد چشمگیر در حوزه قانون، هنوز نتوانستهایم این قوانین را به منصه اجرا بگذاریم، تأکید کردهاست: اقتصاد نهتنها در ایران بلکه در همه جای دنیا روی محیطزیست تأثیر دارد. در کشور ما زمانی که بحث هدفمندی یارانهها مطرح شد، قرار بود که درصدی از افزایش قیمت انرژی، در حوزه محیطزیست هزینه شود. برای مثال قرار بود از محل افزایش قیمت حاملهای انرژی، بودجهای به توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی اختصاص یابد.
اواسط و اواخر دهه ۱۳۸۰ اقدامات بزرگی در حوزه محیطزیست کشور انجام شد. تدوین سند ملی محیطزیست کشور و سند توسعه محیطزیست استانها، تأسیس دانشگاه محیطزیست با ارتقای آموزشکده محیط زیست به عنوان نخستین دانشگاه تخصصی محیطزیست در غرب آسیا و تأسیس پژوهشگاه ملی محیطزیست و توسعه پایدار از اقدامات مهم برای محیطزیست در این دوران بود. ایجاد و راهاندازی یگان حفاظت محیطزیست، مجوز احداث مرکز تحقیقات محیطزیست در ۱۲ استان کشور، مجوز ایجاد ۱۳۰ اداره و نمایندگی در شهرستانهای فاقد اداره محیطزیست هم از دیگر اقدامات این حوزه در دهه ۸۰ است. از دیگر اقدامات مهم محیطزیستی در این دهه عبارتند از:
- ایجاد مرکز منطقهای تنوع زیستی خلیج فارس در جزیره هرمز
- برگزاری چهلمین سالگرد کنوانسیون رامسر برای اولین بار پس از تشکیل کنوانسیون
- امضای تفاهمنامه همکاری با کشورهای قطر و روسیه برای تبادل برخی از گونههای در حال انقراض و حمایت شده
- از رده خارج کردن ۷۵۰ هزار خودروی فرسوده در تهران و هفت کلانشهر کشور
- اجرای قانون مدیریت پسماند با انجام مطالعات مکان یابی دفن پسماند در ۳۱ استان کشور
- کاهش میانگین زمان بررسی گزارشهای ارزیابی در سازمان از میانگین هفت ماه در سال ۱۳۸۰ به کمتر از یک ماه در سال ۱۳۸۹
- تهیه برنامه مدیریت جامع تالابهای کشور
- ایجاد بانک ژن جانوری و گیاهی به منظور حفظ و نگهداری ذخایر ژنتیکی کشور به عنوان سرمایههای ملی.
دهه ۱۳۹۰ هم دهه دیپلماسی محیطزیست بود و اقدامات بینالمللی زیادی صورت گرفت. در این دهه شرکت در اجلاسها و مجامع متعدد محیطزیستی و دیدار با مقامات بینالمللی، زمینه ایجاد توافقات بینالمللی زیادی را در زمینه محیطزیست به وجود آورد. سازمان محیطزیست میزبان کنوانسیونهای رامسر، بازل و استکهلم بود و میزبانی مقر دایمی «مؤسسه علوم و فناوریهای زیست محیطی اکو» متشکل از ۱۰ کشور پیرامونی کشور هم نصیب تهران شد.
تهیه و تنظیم یادداشت همکاری زیستمحیطی میان جمهوری اسلامی ایران و دولتهای ژاپن، عمان، ترکیه، فرانسه، فنلاند، ایتالیا، ترکمنستان، آلمان، کرهجنوبی، اتریش، بلژیک، نروژ، آذربایجان، لهستان، کویت، رومانی، گرجستان و چین هم در این دهه اتفاق افتاد.
دهه اتفاق افتاد.
