پس از تأیید گزارش گلدستون در شورای حقوق بشر سازمان ملل و تأیید جنایات جنگی و ضد بشری اسراییل در جنگ غزه، دو راهحل برای اجرایی شدن روند محاکمه صهیونیستها مطرح است:
1- محول کردن موضوع به شورای امنیت و 2- تصدی پرونده توسط شخص دادستان دیوان کیفری لاهه یعنی آقای لوئیز اوکامبو. اما در هر دو مورد ابهامها و موانعی وجود دارد که میتواند این روند را با پیچیدگی روبهرو کند. در مصاحبه با دکتر دهقانی، کارشناس مسائل بینالملل تلاش کردیم به زوایای بسته این پرونده بپردازیم.
چه راهحلهای حقوقی و قانونی برای اجرایی کردن گزارش گلدستون وجود دارد؟
راههای متعددی برای محاکمه و مجازات مسؤولان نظامی و فرماندهان و آمران و مباشران جنایتهای قبل و بعد از جنگ 22 روزه غزه مطرح است که به چند دسته تقسیم میشود:
1 ـ بهرهبرداری از دیوان کیفری بینالمللی (لاهه) که در واقع به چند صورت امکان رجوع به آن وجود دارد؛ اول اینکه دو طرف دعوا عضو این دیوان باشند و طرف شاکی بتواند با استناد به دلایل و مستندات به دیوان کیفری بینالمللی مراجعه کند و تقاضای مجازات مجرم را بنماید. در این مورد متأسفانه رژیم صهیونیستی به دیوان کیفری بینالمللی نپیوسته و از این جهت مانع بزرگی بر سر راه پیگرد مسؤولان این رژیم وجود دارد. البته دولت تشکیلات خودگردان، به اساسنامه رم که مبنای دیوان کیفری بینالمللی است پیوسته ولی به هر حال ماهیت دولت خودگردان هنوز توسط برخی از حقوقدانها و اینکه این دولت بتواند چنین تقاضایی کند با موانعی روبهروست اما در مجموع این راه به علت عدم تمکین رژیم صهیونیستی به دیوان مذکور اساساً منتفی است.
2ـ با وجود تخلفات متعدد رژیم صهیونیستی در غزه، کرانه باختری و بیتالمقدس که درگزارش آقای گلدستون هم منعکس شده، شورای امنیت میتواند از دیوان کیفری بخواهد که به این موضوع رسیدگی و دادستان دیوان را مأمور رسیدگی به این موضوع کند.
3 ـ دادستان دادگاه بینالمللی خودش شخصاً وارد موضوع شده و پرونده را شبیه کیفرخواستی که اوکامبو علیه عمرالبشیر تنظیم کرد، به دست بگیرد و به مراحل دادرسی رسیدگی کند.
آیا این موضوع در شورای امنیت قابل پیگیری است؟
در مورد شورای امنیت باید گفت متأسفانه به دلیل حضور قدرتهای دارای حق وتو در ساختار آن، بهویژه ایالات متحده آمریکا که از حامیان اصلی صهیونیستها در طول 60 سال گذشته بوده، امکان چنین اقدامی بسیار ضعیف است و قطعاً ایالات متحده از حق وتوی خود استفاده میکند و راه را برای مجازات عادلانه برای رژیم صهیونیستی میبندد. اما اگر ایالات متحده درخواست ارجاع پرونده به دیوان را وتو کند متحمل عواقب آن و بازتاب منفی سیاسی و حتی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی میشود. بسیاری از مردم جهان، بهویژه مسلمانان و مردم منطقه بسیار از این موضوع نگران و ناراضی هستند. مهمترین دلیلی که باعث شده شورای حقوق بشر بهرغم تعویق گزارش از سوی محمود عباس به بررسی این موضوع بپردازد، همین فشار افکار عمومی بود. لذا به نظر میرسد که مجدداً این افکار عمومی نقش خود را ایفا خواهد کرد و آقای اوباما و سیاست خارجی وی را در آزمون بسیار سختی قرار خواهد داد که آیا قصد دارد همچون سالیان گذشته طی طریق کند یا امکان آن هست که ایالات متحده در سیاست خود در قبال رژیم صهیونیستی و حداقل نسبت به جنایات آن در دوره اخیر، مقداری تعدیل کند.
حقوقدانهای مسلمان، عرب و اروپایی در چند ماهه پس از جنگ غزه تلاش وسعیی داشتند که لوئیز اوکامبو دادستان دادگاه بینالمللی لاهه را متقاعد کنند این موضوع را مورد بررسی قرار دهد اما وی تاکنون چنین اقدامی را نپذیرفته و به نظر میرسد گزارش آقای گلدستون میتواند یک عامل بسیار قوی برای در دستور کار گذاشتن این گزارش از سوی دیوان کیفری لاهه باشد. با صراحتی که در گزارش دیده میشود، با توجه به شأن و جایگاه شورای حقوق بشر و رأیی که این شورا و قطعنامه شورای حقوق بشر که حتی از خود گزارش هم قویتر است و اینکه این تأیید نشانگر حجم خشم مردم دنیا از اقدامات صهیونیستهاست، به نظر میرسد که اینجا هم یک آزمون بزرگ را در مقابل دادستان اوکامبو شاهد خواهیم بود.
یکی دیگر از راههای مطرح شده برای اجرایی شدن این گزارش، بحث صلاحیت جهانی است. صلاحیت جهانی در این ارتباط میتواند مطرح باشد. کشورهایی که قانون مجازات آنها امکان رسیدگی به جرائمی را که مرتبط با سرزمین یا تابعیت متهم یا حضور وی در کشورشان است، مطرح نمیکند و در برخی از جرائم قائل به صلاحیت جهانی هستند میتوانند این محاکمه و پیگیری را انجام دهند. به عبارت دیگر قوانین مجازات برخی کشورها علاوه بر صلاحیتهای ذاتی و محلی صلاحیت جهانی را هم در نظر گرفتهاند و در جرائمی مثل نسلکشی، جنایت علیه بشریت و جنایات جنگی، صرف نظر از حضور یا تابعیت متهم یا مکان ارتکاب جرم، هر دادگاهی درکشورهایی که قانون آنها اجازه پیگرد این موارد را داده باشد میتوانند رسیدگی کنند. کشورهای اروپایی در صدر این گونه کشورها قرار دارند.
آیا کشورهای عربی و اسلامی هم چنین امکانی دارند؟
در برخی کشورها این امکان هست. مثلاً قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران لایحهای را برای تصویب در مجلس تنظیم کرد که در آن امکان رسیدگی به این موارد و صلاحیت جهانی برای جمهوری اسلامی هم مطرح شود.
در بقیه کشورهای عربی و اسلامی هم این امر به میزان کمتری نسبت به کشورهای اروپایی امکانپذیر است. این راه مسدود نیست چنانچه در رابطه با جنایات صهیونیستها و استفاده از سلاحهای غیرمتعارف در بلژیک و اسپانیا دادگاههایی برگزار شد، اگر چه پیگیری جنایات رژیم اشغالگر قدس همواره با تهدید صهیونیستها روبهرو شده است.
مثلاً چند روز پیش مقامات اسراییلی اعلام کردند که پرونده کشتار ارامنه توسط عثمانی را به دلیل اینکه ترکیه اسراییل را از مانور عقاب آناتولی محروم کرده است، مطرح خواهد کرد. اسراییل نگران است که چنین ابتکار عملهایی به دیگر مناطق و حوزهها از جمله جنگ 33 روزه و پروندههای دیگر این رژیم کشیده شود. اظهارات اخیر مقامات رژیم به دلیل همین نگرانی و ترس از آینده است.
در سطوح رسمی بینالمللی غیر از بحث صلاحیت جهانی، دادگاه بینالمللی و همچنین شورای امنیت چه راهکارهای دیگری قابل طرح است؟
مراجعه به مجمع عمومی سازمان ملل متحد یکی از راهکارهای رسمی برای اقدام در این زمینه است. این اقدام میتواند در چارچوب قطعنامه اتحاد برای صلح صورت گیرد. قطعنامهای که به موجب آن، مجمع عمومی اختیار دارد در صورتی که شورای امنیت از انجام وظیفه خود به دلیل حق وتو یا غیر آن ناتوان بماند، بر مبنای این قطعنامه اقداماتی انجام دهد.
این قطعنامه غیر الزامآور است؟
به هر حال صلح و امنیت جزو وظایف ذاتی شورای امنیت است و مجمع عمومی در واقع در این زمینه نمیتواند تصمیماتی لزوماً الزامآور اتخاذ کند ولی تکرار و تکیه مجمع عمومی بر امری مشخص میتواند این ویژگی را به آن مصوبه بدهد که در نتیجه تکرار رأی مجمع عمومی تبدیل به یک عرف بینالمللی شود و تأثیر عمیقی بر افکار عمومی بگذارد. نگرانی آمریکاییها از احاله موضوع گزارش گلدستون به شورای امنیت و وتوی آن از سوی ایالات متحده، در مقابل افکار عمومی قرار بگیرد. نوع رفتار فرانسه و انگلستان که سعی داشتند یا در جلسات شورای حقوق بشر حضور نداشته باشند یا رأی ندهند، نمایانگر این نگرانی است. از یک سو نمیخواستند موضعی علیه اسراییل بگیرند و از سوی دیگر همچون ایالات متحده در مقابل افکار عمومی مردم جهان قرار نگیرند.
گفت و گو: امین ارشادی
