هفته گذشته انتشار ویدئوی دوربینهای مداربسته زندان اوین به یکی از موضوعات داغ فضای مجازی تبدیل شد. منابع رسانهای مختلف این تصاویر را پوشش دادند و جریانهای رسانهای بازتابهای متنوعی نسبت به آن داشتند. فارغ از انتقادهای بجا و منصفانهای که در خصوص رفتار زندانبانان و مسئولان اوین نسبت به زندانیان مطرح شد، خوب است این رویداد را از منظر سواد رسانهای نیز مورد بررسی قرار داده و به پرسشهای مرتبط به آن پاسخ دهیم.
یک سؤال آنکه چه گروه یا افرادی این ویدئوها را منتشر کردند؟ در همه منابع رسانهای عنوان گردید گروهی موسوم به «عدالت علی» این تصاویر را در اختیار رسانهها قرار دادند. تاکنون هیچ کنش رسانهای از گروهی با این عنوان دیده نشده است. عنوان «عدالت علی» برای این گروه نشان میدهد، افشاگران با انتخاب یک عنوان مذهبی، به دنبال بیاعتبارسازی نظام دینی در ایران هستند. افشاگری با این عنوان علاوه بر آنکه میتواند مورد توجه و استقبال جریان رسانهای معاند برای هجمه به نظام قرار گیرد، همچنین ذهنیت جریان خاکستری داخلی و قشر نسبتاً مذهبی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد و یک تصویر متناقض از نظام دینی را به نمایش میگذارد.
اولین ویدئوهای این گروه توسط صفحات منتسب به سایت رادیو فردا در شبکههای اجتماعی منتشر گردید که نشان دهنده همکاری افشاگران با سرویسهای معاند خارجی بود. با اینحال صفحات ایران اینترنشنال در شبکههای اجتماعی نیز در تمام اخبار و گزارشهای خود در خصوص ویدئوهای اخیر چنین ادعا میکرد که گروه عدالت علی به صورت مستقیم این محتوا را در اختیار آنها قرار داده است. در کنار پوشش خبری این ویدئوها توسط رسانههای فارسی زبان، این گروه با راهاندازی یک کانال تلگرامی سعی کرد به فعالیتهای خود جنبه رسمیتری بخشد و ادامهدار بودن این افشاگریها را به مخاطب القا نماید. نحوه ادبیات به کار رفته توسط نویسندگان کانال نیز به ادبیات مورد استفاده منافقین بسیار نزدیک است. هدف این افشاگران افزایش فشارهای بینالمللی با طرح ادعای نقض حقوق بشر در زندانهای ایران، بیاعتمادسازی افکار عمومی و افزایش شکاف میان حاکمیت و مردم بوده است.
با توجه به زمان انتشار این ویدئوها نیز که همزمان با روی کار آمدن دولتی با سابقه قضایی است، نشان از هدفمندی این افشاگری برای ناامیدسازی مردم در خصوص دولت جدید و نوعی فشار بر آن است.
در خصوص هویت افشاگران دو فرضیه با دو هدف در رسانهها مطرح شد. فرضیه اول آن بود که جریان معاند با هک سیستمهای اطلاعاتی اوین به این تصاویر دست یافته تا با مانور روی این فرضیه به ضعف سیستمهای اطلاعاتی و حفاظتی ایران بپردازند. فرضیه دوم هم در خصوص نفوذ میان مسئولان زندان و در اختیار قرار دادن این تصاویر توسط نیروهای خودی به رسانههای خارجی بود تا بدین وسیله افزایش اختلاف و شکاف میان مسئولان را القا نمایند.
تصاویر منتشر شده گزینشی از رفتارهای نامناسب مأموران انتظامی و زندانبانها با زندانیان بود که به گونهای در کنار هم چینش شده بود تا رأفت اسلامی و برخورد اخلاقی با مجرمان را در نظام اسلامی به چالش بکشد و احساسات عمومی را تحریک نماید. در تمامی زندانهای دنیا به دلیل نوع برخورد خشن و عدم پذیرش محکومیت از سوی برخی متهمان ممکن است برخوردهای تندی از سوی زندانبانان صورت بگیرد. هر چند افشاگران همه تلاش خود را کردند تا بدترین برخوردهای زندانبانان با زندانیان سیاسی در ایران را به تصویر بکشند، با اینحال این تصاویر با خشونتهایی که جریان معاند تا پیش از این در فضاسازیهای رسانهای به ایران نسبت میداد قابل مقایسه نبود.
اما در خصوص تصاویر زندانها چه رسانهها و جریاناتی بیشترین موجسازی رسانهای را داشتند؟ کاربران منتسب به جریان نفاق که جنایاتی همچون مثله کردن هموطنان خود را در تاریخ ثبت کردند، سلطنتطلبهایی که روزگاری شکنجهگران ساواک را تربیت میکردند، رسانه سعوی ایران اینترنشنال که دستور قتل خبرنگار با اره را سانسور کرد و ابایی از محکومیت جهانی نداشت و امریکایی که فجایع گوانتانامو و ابوغریب را در کارنامه خود دارد، بیشترین فضاسازی را در این خصوص داشتند.
در پایان میتوان گفت هر چند این تصاویر به دور از انتظار بود و نیازمند رسیدگی دقیق و جدی مسئولان است، اما به نظر میرسد افشای آن بیش از آنکه با هدف آگاهی بخشی عمومی و فریاد زدن ظلم و دادخواهی باشد، در جهت تأمین منافع عده و گروهی خاص و بهرهبرداری سیاسی از آن جهت افزایش فشار بینالمللی است.
