بهرغم آغاز پرتنش روابط امریکا و روسیه در دوره ریاست جمهوری بایدن و موضعگیریهای ضدروسی واشنگتن، اما اکنون تحولی مهم در زمینه توافقات استراتژیک بین این دو قدرت بزرگ هستهای صورت گرفته است. اقدام مهم دولت بایدن در موافقت با تمدید پیمان استارت جدید در بهمن ۱۳۹۹ (فوریه ۲۰۲۱) که کاملاً برخلاف رویه دولت ترامپ در زمینه خروج از پیمانهای کنترل تسلیحات از جمله پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آی ان اف) و پیمان آسمانهای باز بود، امید جدیدی برای جلوگیری از گسترش تسلیحات هستهای و حفظ ثبات و امنیت جهانی ایجاد کرد. این اقدام مقدمهای بر توافق امریکا و روسیه در زمینه آغاز دور جدیدی از مذاکرات هستهای تحت عنوان مذاکرات ثبات راهبردی بود. روسیه درصدد است تا با پیشبرد مذاکرات هستهای و موشکی با دولت جدید امریکا زمینه احیای دیگر معاهدات تسلیحاتی مانند پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آی ان اف) و نیز پیمان آسمانهای باز را که دولت ترامپ، امریکا را از آنها خارج ساخته است، فراهم کند. از دیدگاه مسکو ادامه بقای پیمانهای کنترل تسلیحات شرط مهمی برای حفظ ثبات و امنیت جهانی است.
آغاز ناامیدکننده
پس از مدتها انتظار سرانجام مذاکرات ثبات راهبردی بین روسیه و امریکا روز چهارشنبه ششم مرداد در ژنو سوئیس برگزار شد و مقامهای ارشد امریکا و روسیه برای از سرگیری مذاکرات کاهش تنش میان این دو قدرت هستهای بزرگ جهان که روابطشان به پایینترین سطح از زمان جنگ سرد رسیده است، دیدار کردند. سرگئی ریابکوف، معاون وزیر خارجه روسیه و وندی شرمن قائممقام و دستیار اصلی وزیر خارجه امریکا در ژنو سوئیس درباره کنترل تسلیحاتی در این زمینه رایزنی کردند. بهرغم امیدها برای دستیابی به توافق، به گفته روسها این مذاکرات در دور نخست با شکست مواجه شد. ریابکوف پس از این دیدار گفت که هیئتهای روسی و امریکایی در رایزنیهای ژنو نتوانستند در مورد گفتگو درباره تسلیحات تهاجمی و دفاعی با مهمات هستهای و غیرهستهای به توافق برسند. وی افزود: ما برای این هدف تلاش میکنیم و این مسئله پوشیدهای نیست و میخواهیم در چارچوبی که اعلام کردهایم درباره آن گفتگو کنیم، اما با طرف امریکایی درباره این موضوع به توافق نرسیدیم. در مقابل وزارت خارجه امریکا طی بیانیهای در این زمینه گفت که در این دور هیئت مذاکرهکننده امریکایی و روسی درباره شرایط امنیتی و چشمانداز ایجاد یک معاهده جدید پیرامون کنترل تسلیحات هستهای بحث و رایزنی کردند و این مذاکرات را حرفهای و اصولی خواند. همچنین جو بایدن، رئیسجمهور امریکا درباره دور اول مذاکرات استراتژیک میان مسکو و واشنگتن ابراز خوشبینی کرد. روسیه در دومین روز این مذاکرات خواهان پیوستن بریتانیا و فرانسه به مذاکرات کنترل تسلیحات هستهای با امریکا شد، در حالی که امریکا خواستار اضافه شدن چین به مذاکرات در این زمینه شد. این در حالی است که وزارت امور خارجه روسیه در راستای موضع اصولی مسکو در بیانیهای تأکید کرد که از سرگیری مذاکرات جامع راهبردی بین امریکا و روسیه به جلوگیری از تلاشهای هدفمند در جهت تضعیف معماری بینالمللی در عرصه کنترل تسلیحات کمک خواهد کرد.
رویکرد غیرسازنده امریکا
امریکا در دوره زمامداری دونالد ترامپ روند خروج از پیمانهای کنترل تسلیحات را در پیش گرفت و در این راستا ابتدا از پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آیاناف) و سپس از پیمان آسمانهای باز خارج شد. در مرحله بعد دولت ترامپ با مطرح کردن شروطی برای تمدید تنها معاهده مهم باقیمانده مربوط به کنترل تسلیحات یعنی پیمان استارت جدید عملاً زمینه فروپاشی این پیمان را فراهم آورد. این شروط عبارت از پیوستن چین به مذاکرات مربوط به تمدید این پیمان و حذف تسلیحات فراصوت از زرادخانه روسیه بودند که با مخالفت شدید پکن و مسکو مواجه شدند. این اقدامات دولت ترامپ با اقدامات متقابل روسیه مواجه شده است و مسکو نیز از این دو پیمان خارج شد. بهرغم این مسائل، اما روسیه همواره خواهان تمدید پیمان استارت جدید بوده است. پس از روی کار آمدن جو بایدن رئیسجمهور دموکرات امریکا که داعیه معکوس کردن اقدامات منفی ترامپ در زمینه کنترل تسلیحات را دارد، در فوریه ۲۰۲۱ با تمدید پیمان استارت جدید به مدت پنج سال موافقت کرد. به گفته گئورگی آرباتوف، کارشناس روابط بینالملل، پیمان استارت جدید به لطف رژیم راستیآزمایی و اقدامات اعتمادساز، توانست درجه بالایی از قابلیت پیشبینی، شفافیت و تعامل کاری در روابط استراتژیک دو قدرت را تضمین کند. نکته قابل توجه در این زمینه، این است که دولت بایدن در راستای رویکرد کلی امریکا که همواره دشمنان و رقبای خود را مورد اتهام قرار داده است و خود را مبرا از هر گونه اقدام یا رویه نادرست نشان میدهد، در این باره نیز تلاش کرد تا به نحوی خطر هستهای ادعایی از جانب روسیه را دلیل اقدامش برای تمدید پیمان استارت جدید قلمداد کند. در حالی که واقعیت این است که امریکا به خصوص در دوره زمامداری ترامپ گامهای بزرگی را در راستای نوسازی هستهای در ابعاد زمینی، دریایی و هوایی برداشته و میلیاردها دلار را به تجهیز دوباره زرادخانه هستهای خود اختصاص داده و این روند در دوره بایدن نیز تداوم یافته است. در بودجه دفاع جدید دولت بایدن برای سال ۲۰۲۲ مبالغ چشمگیری برای نوسازی زرادخانه هستهای امریکا اختصاص یافته است.
در عین حال بایدن وعده داد که با روسیه که در کنار امریکا دارنده بزرگترین زرادخانه هستهای جهان است، برای تأمین ثبات راهبردی وارد مذاکره شود. این مسئله به ویژه در جریان دیدار اخیر بایدن با ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه در ژنو مطرح و در این چارچوب قرار شد تا هیئتهای امریکایی و روسی در ژنو در این زمینه دیدار و رایزنی کنند. با این حال به دلیل موضع سرسختانه واشنگتن که قبل از این هم بارها موجب کارشکنی در مذاکرات مربوط به کاهش تسلیحات هستهای شده است، این بار هم همان گونه که انتظار میرفت، موفقیتی در مذاکرات روز چهارشنبه در ژنو حاصل نشد. هرچند طرف امریکایی اصرار دارد که این مذاکرات را دارای چشمانداز ترسیم نماید.
جمعبندی
خروج امریکا از پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آی ان اف) در سال ۲۰۱۹ موجب شده است تا پنتاگون بدون هیچ گونه محدودیتی توسعه موشکهای کوتاهبرد و میانبرد بالستیک و موشکهای کروز زمینپایه مجهز به کلاهکهای اتمی را دنبال کند. این امر مسلماً موجب واکنش متقابل روسیه شده است و بدین ترتیب عملاً مسابقه تسلیحاتی جدیدی بین این دوقدرت هستهای آغاز میشود. البته دیگر کشورهای هستهای مانند چین، فرانسه و بریتانیا هم برای عقب نماندن از امریکا و روسیه به دنبال گسترش هر چه بیشتر موشکها و تسلیحات هستهای خواهند رفت و این امر منجر به کاهش ثبات راهبردی در سطح جهان خواهد شد.
با توجه به این امر و تبعات ناگوار آن، حداقل در ظاهر دولت بایدن به آغاز مذاکرات ثبات راهبردی با روسیه رضایت داد. با این حال شواهد نشان میدهد که رویکرد واشنگتن در این زمینه همچنان مبتنی بر زیادهخواهی و گرفتن امتیاز از روسیه بدون دادن امتیاز متقابل است. چنین رویکردی مسلماً منجر به بینتیجه ماندن مذاکرات ثبات راهبردی خواهد شد.
