حدود سال ۱۳۹۵ بود که مقامات ترکیه اعلام کردند قصد دارند در مرز خود با ایران اقدام به ایجاد یک دیوار مرزی نمایند تا از این راه علاوه بر ممانعت از ورود مهاجران غیر قانونی، با قاچاق کالا مبارزه کنند و در نهایت سبب بالا بردن امنیت خود در برابر حرکت نیروهای حزب کارگران کردستان (پکک) میان دو کشور شوند. البته این اولین نمونه دیوارکشی دولتها نیست؛ دیوار برلین، دیوارکشی میان امریکا و مکزیک به دستور ترامپ، دیوارهای میان فلسطینیان و رژیم اسرائیل، دیوار میان عربستان و یمن و از این دست، پیشتر هم رخ دادهاند. به هر روی دولتها صلاح مرزهای خودشان را میدانند. اما آیا هدف واقعی ترکیه از دیوارسازی میان دو کشور به این موارد ختم میشود؟
اهداف اعلانی:
ممانعت از مهاجرتهای غیرقانونی: اخیراً اعلام شد به سبب افزایش تنش در افغانستان و قدرتگیری طالبان، ترکیه بیم دارد با سیل مهاجران افغان مواجه شود و دیوارسازی را راه مناسبی برای جلوگیری از این رخداد میداند. حال چند موضوع مطرح میشود؛ اول اینکه مگر مهاجرت افغانها پیش از این وجود نداشته است؟ و مهمتر از آن ساخت دیوار از چند سال پیش آغاز شده و در آن دوره وضعیت افغانستان نیز چنین نبوده است. دیگر اینکه جمهوری اسلامی ایران از گذشته تا اکنون با مهاجران غیرقانونی برخورد مناسب داشته و به عنوان یک دولت قدرتمند در منطقه مانع از خدشهدارشدن امنیت مرزهایش شده است. اما این اقدام ترکیه چنین به ذهن میرساند که ایران دولت ضعیفی است و قادر به تأمین امنیت خود نمیباشد و تبدیل به کریدور مهاجرت غیرقانونی شده است. مبارزه با پکک و قاچاق کالا: قاچاقها عمدتاً از مناطق صعبالعبوری میان دو کشور انجام میشوند که ساخت دیوار در آن ناممکن است یا با هزینههای بسیار و به سختی میتوان آن را صورت داد. کما اینکه غالباً قاچاق به صورت انفرادی یا در قالب چند نفر (کولبران) در هر بار انجام میشود. این موضوع برای اعضای پکک نیز صادق است. اگر چنین نیز بنگریم، باز هم ایران در نگاه ترکیه دولت ضعیفی پنداشته میشود که توان امنیتی در جلوگیری از این موارد را ندارد.
اهداف پنهانی:
حفظ انسجام ملی و مدیریت کردها: به نظر میرسد دولتمردان ترکیه با ایجاد دیوارهای بتنی دورتادور کشور خود، نوعی هراس از تجزیه و چند پاره شدن کشورشان دارند. در مرز با ایران، ترکیه تاکنون ساخت ۱۴۴ کیلومتر دیوار را به پایان رسانده و احداث ۶۳ کیلومتر دیگر را آغاز کرده است. در مرز با سوریه نیز که حدود ۹۱۱ کیلومتر است، ترکیه بیش از ۷۰۰ کیلومتر دیوارکشی کرده و به دنبال این است که این مهم را در مرز خود با عراق نیز انجام دهد. اگر دقیق شویم، آنچه در هر سه کشور وجود دارد، مسئله کردهاست و اردوغان سعی دارد با ساخت این دیوارها به نوعی مدیریت کردهای ترکیه را با جداسازی آنها به دست بگیرد. البته فعالان کرد معتقدند چنین اقدامی برای از میان برداشتن وحدت فراملی کردها صورت پذیرفته است. نباید از یاد ببریم که ذهنیت تاریخی تجزیه شدن این کشور که بر جای مانده از فروپاشی امپراتوری عثمانی است، محرک مهمی در ایجاد چنین دیوارسازیهایی بوده است. همچنین کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶ در ترکیه و رخدادهای متعاقب آن، این پیام را به اردوغان رساند که ایالات متحده درصدد به کارگیری کردها برای برهم زدن وضعیت حاکم بر ترکیه است. کاهش عمق استرتژیک ایران: ترکیه معتقد است نیروهای پکک پس از عملیاتهای خود در ترکیه به نقاط مرزی میگریزند و بعضاً در مرز ایران پنهان میشوند. سلیمان سویلو، وزیر کشور ترکیه به طور غیرمستقیم ایران را به پناه دادن تروریستها در مرزهایش متهم کرده است. این در حالی است که ترکیه در نوار شمالی ایران (کشور آذربایجان) درصدد گسترش حوزه نفوذ خود است. در کنار این مهم، ساخت دیوار نوعی تبلیغ منفی علیه ایران نیز محسوب میشود. رفتارشناسی رجب طیب اردوغان رئیسجمهور ترکیه بیانگر آن است که برخلاف سیاستهای اعلامی، در برهههای مختلف و همراستا با سیاستمداران غربی به ویژه ایالات متحده نسبت به ایران موضعگیری کرده است. در دوره اوباما، سیاست خارجی او بر این تأکید داشت که اعراب و ترکیه باید سیاست مستقل در برابر ایران داشته باشند و آنگونه به امریکا تکیه نکنند، اما با روی کار آمدن ترامپ و خطمشی او نسبت به ایران، ترکیه و اعراب به این احساس رسیدند که اکنون میتوانند دست بالا را در منطقه و روابط به دست گیرند. به این ترتیب بود که حملههای کلامی متعددی علیه ایران آغاز شد؛ کنفرانس امنیتی مونیخ و در یک جبهه قرار گرفتن ترکیه، عربستان و اسرائیل یکی از آنها بود. متهم کردن ایران برای ایجاد «ملیگرایی فارسی» در منطقه که در سفر اردوغان به کشورهای عرب اعلام شد و سخنان مولود چاوش اوغلو وزیر امورخارجه ترکیه در مورد تلاش ایران برای شیعیسازی عراق و سوریه در این زمان صورت گرفت. همراستا با این خط مشی، رسانههای ترکیه نیز انتقادهای گستردهای علیه ایران انجام دادند. نباید از چالشهای ترکیه در سوریه غافل ماند. موضعگیری متفاوت ایران - روسیه و غرب - ترکیه در سوریه بر واگرایی میان دو کشور افزوده است.
البته که ایران و ترکیه روابط اصطکاک آمیز را مطلوبتر از قطع روابط میدانند و در بسیاری از مواقع سعی داشتهاند با گفتگو روابط مطلوب را ایجاد و حفظ کنند، اما در عرصه روابط بینالملل که دولتها همواره به دنبال اهداف ملی خود هستند و گهگاهی جهت سیاستهای خود را تغییر میدهند، توجه به تحولات هرچند کوچک مهم دیده میشود. برای نمونه برنامه عظیم ساخت ۲۲ سد در جنوب و جنوب شرقی ترکیه موسوم به «گاپ» که روی دجله و فرات صورت میگیرد و از زمان «اوزال» آغاز شده است، نه تنها توازن آبی به ضرر ایران و عراق در بحث زیستمحیطی است بلکه توازن اقتصادی، سیاسی و امنیتی را بر هم خواهد زد و فراتر از آن به زودی شاهد تبادل نفت در برابر آب در منطقه خواهیم بود! داستان گسترش روابط ترکیه با سوریه و به ناگاه، مین روبی از مرز میان دو کشور و اقداماتی از این دست در سال ۲۰۱۰، نه به سود سوریه بلکه در راستای کمکرسانی در سالهای بعد برای مخالفان دیده شد. اکنون نیز دیوارسازی در مرز دو کشور جای بحث و بررسی بیشتری را میطلبد.
