صبح روز یکشنبه ششم تیر ۱۴۰۰ رؤسای جمهور سه کشور عراق، مصر و اردن در بغداد گرد هم آمدند و درمورد مسائل مهم منطقهای رایزنی کردند. الکاظمی، رئیسجمهور عراق که برای اولین بار پس از حمله صدام به کویت، میزبان رئیسجمهوری مصر عبدالفتاح السیسی بوده، این دیدار را در راستای مدیریت چالشهای منطقهای توصیف کرد. اما پیامدهای این نشست که محوریت اقتصادی و امنیتی آن بارز بود، برای جمهوری اسلامی ایران چه میتواند باشد؟
از دو جهت به موضوع میتوان نگریست: از یکسو عراق میتواند روابط ایران با مصر و اردن و در کل جهان عرب را بیش از پیش نزدیک کند، اما از سوی دیگر به دنبال کاهش پیوندها از ایران به ویژه در زمینه انرژی (گاز و برق) باشد و درصدد تحدید نفوذ ایران در منطقه برآید.
در خصوص گسترش روابط ایران با مصر و اردن، عراق میتواند همان نقشی را ایفا کند که نسبت به ایران و عربستان چندی پیش انجام داد. روابط سیاسی و اقتصادی ایران و عربستان سعودی و به دنبال آن بحرین بیش از پنج سال به طور کامل قطع است، اما مدتی است که اخبار مذاکرات دو طرف در بغداد شنیده میشود. به عبارتی عراق میتواند نقش میانجیگری در منطقه را بهدست آورد و از سوی دیگر با ارتقای روابط خود نسبت به کشورهای همسایه، ضمن جلوگیری از دخالت در امور داخلیاش، رونق اقتصادی- تجاری و به دنبال آن ثبات سیاسی را به ارمغان آورد.
در مقابل این سناریو، تلاش عراق برای نزدیکی هر چه بیشتر به اتحادیه عرب و شورای همکاری خلیج فارس را نمیتوان نادیده گرفت. در سفر اخیر الکاظمی به عربستان، او آمادگی کامل خود را برای برقراری روابط اقتصادی و جذب سرمایه از عربستان اعلام نمود و خواهان ارتقای روابط سیاسی دو طرف شد. به همین ترتیب، الکاظمی خواهان دیدارهای نزدیک با سایر اعضای شورای همکاری خلیج فارس نیز شده است. در اجلاس سه جانبه اخیر هم تأکید بر «هویت عرب» نمایان بود؛ السیسی تأکید کرد ما هرگونه دخالتهای منطقهای برای سلطه و تهدید علیه امنیت ملی عربی را رد میکنیم و... حقوق آبی عربی، بخشی از امنیت ملی عربی به شمار میرود.»
در نتیجه، روی دیگر این دیدار که مورد تأکید رسانههایی همچون رویترز و آسوشیتدپرس نیز بوده، تحدید نفوذ و قدرت منطقهای ایران به ویژه در صحنه تحولات عراق است. مبرهن است مصر و اردن متحدان منطقهای ایالات متحده در خاورمیانه هستند و الکاظمی نیز به کرات از نزدیکی به کشورهای عرب منطقه از جمله عربستان که دیگر متحد امریکا به شمار میرود حمایت نموده و به این ترتیب، پیشبینی میشود عراق در حال ورود به حلقه چنین اتحادی است. سخنان کنایهدار الکاظمی از جمله اینکه «عراق در مبارزه با تروریسم تجربه سختی را پشت سرگذاشته و ضمن غلبه بر گروههای تروریستی، اما هنوز گروههای کوچکی از این خوارج و خوارج دوران باقی ماندهاند و ما باید با همکاری و هماهنگی میان کشورهایمان با این چالشها مقابله کنیم و آنها را از بین ببریم» و متعاقب آن تهاجم هوایی ارتش امریکا به مناطق مرزی عراق و سوریه به دستور جو بایدن، رئیسجمهوری امریکا که طی آن به پایگاههای تیپ ۱۴ الحشد الشعبی حمله صورت گرفت و چهار نیروی بسیج مردمی عراق و یک کودک سوری به شهادت رسیدند، گویای تغییر در خط مشی دولت الکاظمی است.
همچنین در این دیدار سه جانبه، الکاظمی تأکید نمود مذاکرات او با السیسی و ملک عبدالله دوم حاوی این پیام به مردم این کشورها و دیگر کشورهای منطقه است که «ما متحد هستیم و از همدیگر پشتیبانی خواهیم کرد.» همچنین در این اجلاس که با استقبال دولت بایدن روبهرو شد، در مورد تروریسم، جنگ یمن، بحران سوریه و منازعات میان اسرائیل و فلسطین نیز بحث و رایزنی شده است. آسوشیتدپرس با اشاره به یک منبع، بدون ذکر نام او میگوید جمهوری اسلامی به صورت مستقیم یا از طریق گروههای نیابتی خود در غالب این بحرانهای منطقهای نقش دارد و این اجلاس نشانه بارزی در تلاش عراق برای محدود کردن ایران است.
نباید از تلاش الکاظمی برای کاهش پیوندهای اقتصادی با ایران غافل ماند. در بند بیستویکم بیانیه پایانی این نشست آمده است: «سران سه کشور بر لزوم تقویت پروژه اتصال خطوط برق و تبادل انرژی برق میان سه کشور و اتصال شبکه انتقال گاز میان عراق و مصر از طریق اردن و فراهمسازی گذرگاهی برای صادرات نفت عراق از طریق اردن و مصر از طریق تکمیل خط گاز عربی و ایجاد خط لوله انتقال نفت خام (بصره- عقبه) و همکاری در زمینههای مختلف انرژی برق و انرژیهای تجدیدپذیر و پتروشیمی و تبادل تجربیات و تلاش برای فراهم نمودن بستر سرمایهگذاری به منظور حمایت از بخش خصوصی برای اجرای پروژهها در سه کشور تأکید کردند.» این را هم میدانیم که عراق از ایران، گاز و برق وارد میکند، اما نیازمند اخذ معافیت از ایالات متحده است که اخیراً بایدن برای چهار ماه این مجوز را صادر کرده است. با وجود اینکه عراق اجازه دارد از ایران انرژی بخرد، بانکهای این کشور به دلیل تحریمهای مالی و بانکی علیه ایران قادر به پرداخت پول خرید برق و گاز ایران نیستند. ایران از بابت صادرات برق و گاز به عراق قریب به ۶ میلیارد دلار طلب دارد. حال بعید نیست که دولت الکاظمی به فکر آن باشد که کشورهای دیگری را جایگزین ایران در این زمینه نماید. از منظر نظریه مجموعههای امنیتی باری بوزان، به نظر میرسد دولت الکاظمی میکوشد پیوندهای عراق با مجموعه امنیتی خلیج فارس را کاهش و آن را به سمت مجموعه امنیتی شامات سوق دهد.
در نهایت، این دسته رخدادها آماده باش و هشداری به سیاستگذاران و دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران خواهد بود که از یکسو نباید از نقش تأثیرگذار دولت الکاظمی در روابط منطقهای غافل ماند و تا حد امکان، نقش میانجیگری و بازسازی در جهت تأمین منافع و اهداف منطقهای را برای این کشور قائل بدانیم و توجه نماییم که دولت کنونی عراق متفاوت از دولتهای گذشته است. به همین دلیل تهران نباید خود را در پوسته سیاستهای اعلامی الکاظمی محدود نماید، زیرا شواهد نشان از آن دارد که این دولت، روابط دولت بغداد با ریاض و سایر همسایگان عرب را مرجح بر روابط عمیق با ایران میداند و از سوی دیگر، افزودن بر عمق استراتژیک ایالات متحده در این کشور را جهت موازنهسازی با سایر کشورهای همسایه و گروههای رقیب داخلی ضروری فرض کرده است.
