نمیدونم چرا سعی میکنه مفید باشه، خودشو به شکلها و رنگهای مختلفی نشون میده، ساعتها تلاش میکنه زیبایی، معماری، تاریخچه و... یکسازه رو توضیح بده، خیلی به دنبال حجم و معنابخشیدن به محیط اطرافه. تقریباً از نزدیکی غروب کارش شروع میشه، به عبارتی شب کاره و شیفت شب کار میکنه وقتهایی که نیست آدم احساس بدی داره، انگار که تو خلأ زندگی میکنه. یه جورایی وحشتناکه.
گاهی خیلی بیجنبه میشه، یه جا خوندم بعضی وقتها از بس تو روشن کردن افراط میکنه که محیط زیست و اکوسیستم جانوری و گیاهی رو به خطر میاندازه. مثلا در آمریکا بیش از 450 نوع موجود زنده که بسیاریشون هم کمیاب و حفاظت شده هستند به خاطر نورافشانیهای بیمصرف با دکلهای برق و ساختمانها برخورد میکنند.
در سال 1954 میلادی بیش از 50000 پرنده، در آسمان منطقه نیروی هوایی آمریکا در پادگان warner Robins ایالت جورجیا با پیروی از مسیر نورهای پادگان با زمین برخورد کرده و تلف شدند. همینطور در سال 1981 در منطقه نیروگاه اتمی شهر کینگستون ایالت انتاریو در کانادا همین اتفاق برای بیش از 10000 پرنده افتاد. بسیاری از جانوران فقط در شبهای تاریک و غیر مهتابی بیرون میآیند و دنبال شکار و غذا و یا جفتگیری هستند. نورافشانیهای تجملی باعث شده که اینها ساعتها منتظر تاریکی مانده و به تدریج از گرسنگی و یا انقراض نسل تلف شوند و یا آنقدر به دنبال خط و مسیر مصنوعی این نورها به زیر دریاها بروند تا کاملاً خسته وگرسنه و بیدفاع شده و بمیرند و یا پرندگان و حشرات مختلف ساعتها به دنبال این مسیر نوری بیحاصل پرواز کنند تا بالاخره خسته شده و روی زمین بیفتند. نورافشانی همچنین باعث میشود که خفاشان هم که فقط در تاریکی قدرت دفاعی دارند در مقابل دشمن دچار ضعف شوند و یا حشرات نورافشان که فقط در تاریکی عادت به جفتگیری دارند منقرض شوند. گفتم که موجود جالبیه، با حضورش زندگی تو شب معنا میده، البته نمیدونم نظر کرمهای شبتاب هم در این مورد همینه یا نه. خیلیها دربارهاش خیلی چیزها میگن ولی تو ایران کسی گوشش بدهکار نیست، چون به قول کاوه احمدیان کارشناس نورپردازی و روشنایی، سطح دانش روشنایی در کشور پایین است و از نظر دانش فنی در نورپردازی تخصصی خلایی در کشور وجود دارد.
نور و تخصص
احمدیان میگوید با اینکه به طور عمده مخاطبان دانش روشنایی به عنوان یکی از المانهای زیباسازی، شهرسازها و معمارها هستند اما این دانش یک علم میان رشتهای است که گروههای هنر و معماری و مهندسین برق را درگیر میکند.
در کشورهای اروپایی و آمریکایی برای تربیت نیروی انسانی مورد نیاز به منظور داشتن نورپردازی اصولی، رشتهها و دانشکدههای مجزا و تخصصی وجود دارد، در حالی که در ایران نه تنها مطالعهای برای انجام این کار صورت نمیگیرد بلکه کارکردهای موجود نیز مبتنی بر تجربیات، علاقه و سلیقه شخصی افراد است و بدون داشتن پیشینه علمی صورت میگیرند. در سالهای اخیر طرح جامع روشنایی شهری برای تهران تدوین شده است، با این وجود در مقایسه با نمونههای اروپایی که طرح جامع روشناییشان شهرهای کوچک را نیز شامل میشود، کار صورت گرفته چشمگیر نیست.
همچنین در نظر گرفتن فضاهای شهری در اصول نورپردازی کشور حلقه مفقوده این امر است. دکتر علی نقی سلمانی، تنها دکترای نورپردازی ایران در این زمینه میگوید: در برخی کشورها نورپردازی علم است و مانند یک رشته علمی و آکادمیک با آن برخورد میشود، در نتیجه در سطح شهر و به هنگام اجرا نیز اعمال میشود. طبیعی است که در کشورهایی که متخصص و دانشگاه برای کاری وجود داشته باشد، به آن مسأله اهمیت ویژهای داده میشود، وی ادامه میدهد معماری با نور و نورپردازی به عنوان یک هنر شاخصهایی دارد که در ایران جایی برای آموزش آنها وجود ندارد و کل این تخصص در قالب یک درس3 واحدی، آن هم به صورت اختیاری به دانشجویان رشته معماری تدریس می شود.
جایگاه اجتماعی روشنایی
نورپردازی و روشنایی شهری جدا از بحث زیباییشناختی به مسائل اجتماعی و امنیتی نیز مربوط است. به عبارتی نحوه نورپردازی و روشنایی شهری و کیفیت آن با رضایتمندی شهروندان مرتبط است و احساس امنیت را در آنها بالا میبرد و به کاهش جرم خیزی در سطح جامعه کمک میکند.
به طور کلی روشنایی در محیطهای زندگی بشری از چند جهت مورد بررسی و ارزیابی قرار میگیرد:
1- اصول زیبایی شناختی
2- مبانی امنیت اجتماعی
3- مباحث زیست محیطی
که با توجه به این سه گزینه مجریان طرحهای روشنایی فضاهای عمومی باید آموزش ببینند.
احمدیان میگوید: تعریف نورپردازی بد راحتتر از نورپردازی خوب است. نورپردازی برای زیبا کردن نیست بلکه برای نشان دادن زیباییها است. دکتر سلمانی در این باره معتقد است نورپردازی باید طوری باشد که شاخصههای معماری یک ساختمان را مشخص کند و بیننده را مبهوت عظمت معماری کند نه اینکه توجه بیننده را معطوف به رنگ و نور و تغییر آن کند. ساختمان میدان آزادی تهران میتوانست با یک رنگ ساده و تک رنگ جلوه باشکوهتری داشته باشد، در حالی که اکنون با نورهای رنگی و بازی با این نورها، معماری ساختمان تحت الشعاع قرار گرفته است و یا در بقایای عمارت تخت جمشید که قدمت چند صد ساله دارد معماری بنای خود را مثل یک تابلو در زمینه تاریک شب نشان میدهد. وجو نور و صدا در این فضا، ناشیگری در طراحی محیط است.
نورزشت، نور زیبا
موتوکوایسهی یکی از طراحان موفق روشنایی اهل توکیو عقیده دارد: نور همیشه زیباست اما روشنایی در عین زیبایی میتواند زشت هم باشد.
ایجاد روشنایی با نورهای مستقیم و نامتناسب چشم مخاطب را میآزارد و فرد مجبور میشود چشم خود را ببندد و از دید هر آنچه اطراف اوست منصرف شود.
سلمانی میگوید:ایجاد انفجار نوری علاوه بر اینکه به سلامت چشم آسیب میرساند، منظره را نیز از دید بیننده میرباید.
احمدیان نیز در این باره معتقد است: آلودگی نوری جنبه دیگری از تاثیر روشنایی در محیط شهری است. این پدیده انسان را از دیدن آسمان تاریک و ستارهها محروم میکند. علاوه بر آن مهاجرت پرندهها را تحت تأثیر قرار میدهد و اگر نور به سمت بالا بتابد جهت پروازشان را تغییر میدهد. نور، کاربریهای متفاوتی دارد، سؤالی که در اینجا مطرح است و جدا از مباحث کارشناسی هر فردی با هر میزان دانشی تمایل به دانستن آن دارد این است که چطور میشود با نور، محیطی زیبا داشته باشیم. یک منبع روشنایی را میتوان به گونهای تعبیه کرد که تنها محیط را روشن کند و یا میتوان با استفاده از نور ساختمانی را برجسته کرد. احمدیان یادآور میشود: فرهنگ نورپردازی اماکن خاص در سطح شهر حلقه مفقوده نورپردازی است. با استفاده از نور میباید فرق بین تاریکی و روشنایی را در دیدن یک بنای برجسته مشخص کرد. میدان آزادی تهران، حرم امام رضا(ع) و یا میدان نقش جهان اصفهان نباید تحت تأثیر نورافشانیهای تبلیغاتی اطراف قرار بگیرند. نورپردازی صحیح کانون توجه افراد را جلب میکند. از طرفی میتوان با نور و سایه و رنگ، داستان فضا را تحت تأثیر قرار داد و به عبارتی بازی با نور و سایه، داستان مربوط به فضا را تغییر میدهد. بنایی که در سطح خود رنگ دارد، کشتن رنگ آن، هویت بنا را نابود میکند. نورپردازی در صورتی که اصولی اعمال نشود حتی علت وجودی یک نیاز را نیز زیر سؤال میبرد. در سطح شهر و زیر پلها، کاشیکاری و طرح و نوشتهای وجود دارد که حامل پیامی است، در حالی که گاهی شهروندان از آنها تنها نماهای رنگی میبینند که با نورپردازی رنگی ایجاد شدهاند.
وضع موجود
شاخص نمود رنگ CRI در محیطهای عمومی و کار که افراد بیش از 8 ساعت در روز را در آن مکانها میگذرانند مثل مدارس، دفاتر اداری و بانکها براساس استانداردهای بینالمللی باید بالای 80 درصد باشد. این شاخص برای محیطهای بیمارستانی خصوصا CCU و ICU باید بالای 90 درصد باشد. در حالی که هم اکنون CRI لامپهای استفاده شده در بیمارستانهای کشور بین 50 تا 70 درصد است که این مسأله روی تشخیص بیماری از طرف پزشک و روی حس بیمار در مواجهه با بیماری خود مؤثر است. صاحبنظران، روشنایی در شهر را راهکاری برای توسعه پایدار و ابزاری برای شهرسازی میدانند. در همین راستا است که نسبت نقاط نورانی به تعداد ساکنان در بازههای مختلف زمانی به طور قابل توجهی افزایش یافته است. در حال حاضر شبکه جهانی شهرهای نور LUCI با عضویت 35 شهر جهان از جمله تورن، شانگهای، لیون، هامبورگ، بیرمنگهام، میلان، بوداپست و... به تبادل تجارب و مهارتهایشان در زمینه نورپردازی میپردازند و ظرفیتهای به کار گرفته نشده روشنایی شهری را بررسی میکنند.
روشنایی باید بتواند علاوه بر اینکه محیط را برای افراد آشنا و ملموس سازد، ایجاد آلودگی نوری نکرده و به طبیعت لطمه وارد نکند.
دکتر سلمانی میگوید: نیاز و ضرورت آمایش روشنایی صددرصد و غیرقابل انکار است.
وی که در دانشگاه امام حسین(ع)، دانشش را در اختیار دانشجویان قرار میدهد، ادامه میدهد: جدا شدن بافتها و نشان دادن اماکن به وسیله نورپردازی، سرزندگی در شب و رونق اقتصادی شهری را به دنبال خواهد داشت. علاوه بر این نورپردازی و روشناییهای استاندارد باعث از بین بردن ناهنجاریها میشود. سلمانی ادامه میدهد:در محیطی که پرندگان هستند و متابولیسم(فیزیولوژی) بدن آنها با طلوع و غروب خورشید تنظیم میشود، ایجاد روشنایی و به تعویق انداختن تاریکی شب طبیعت آنها را مختل میکند و میتواند روی تولید مثل، سلامتی، جثه، خوراک و در نهایت بقای نسل آنها تأثیر بگذارد.
همچنان که در تحقیقات به عمل آمده مشخص شده است که نور در تعیین قد گیاهان نیز مؤثر است، همچنان که نتیجه مطالعات روی درختهای پارک جنگلی هراز در نزدیکی شهرستان آمل نشان میدهد قد درختهای یک جنس و هم سالی که کنار جاده و در معرض نور اتومبیلها قرار دارند کمتر از قدهم نوعان خود در وسط جنگل است. وی اضافه میکند: در ایجاد روشناییهای شهری به وسیله تیرهای چراغ برق در سطح شهرها و روستاها که از حداقلهای نورپردازی و معماری فضاهای عمومی است باید ارتفاع نصب و نوع چراغ مدنظر قرار بگیرد، به طوری که بین دو منبع نور، دره نوری ایجاد نشود و بین آن دو خطهای تاریک به وجود نیاید و موجب خستگی چشم نشود، باید بین حداکثر و حداقل روشنایی در سطح شهر نسبت سه رعایت شود.
