نفیسه ابراهیمزاده انتظام
به عقيده صاحبنظران آسيبپذيري دانشجويان و وابستگي توسعه اقتصادي، سياسي و اجتماعي به آنها از يك سو و تحولپذيري، قابليت انعطاف و تطابق و رشد سريع، استعداد و تحرك آنان باعث شده كم شدن استقبال و انگيزه دانشجويان به مشاركتهاي فرهنگي و اجتماعي و سياسي مورد توجه سياستگذاران قرار گيرد. مطالعه نقش دانشجويان در فرآيند توسعه سياسي و مدني كشور و حضور اين قشر در جريان انقلاب و دفاع مقدس نشان ميدهد اين كمرغبتي تا قبل از اينكه بر امنيت ملي اثر نامطلوب بگذارد بايد درمان و رفع شود.
جامعه و دانشگاه متأثر از هم
مهدي گلرو، دبير اتحاديه انجمنهاي اسلامي دانشجويان مستقل دانشگاههاي كشور در گفتوگو با «جوان» وجه ديگري از كمرغبتي دانشجويان به فعاليتهاي تشكيلاتي را بيان ميكند: علت كم شدن علاقه و رغبت دانشجويان به كار تشكيلاتي اين است كه فضاي سياسي دانشگاهها متأثر از فضاي سياسي جامعه است و اين فضا در سالهاي اخير بهشدت دولتي شده است.
وي ادامه ميدهد: توسعه مشاركت سياسي دانشجويان با آييننامه و از بالا به پايين و دستوري اتفاق نميافتد بلكه دانشجويان بايد خود به اين نتيجه برسند كه مشاركتشان در فرآيند برنامهريزي مؤثر است. گلرو خاطرنشان ميكند: فضاي بسته سياسي جامعه روي فضاي فكري و تشكيلاتي دانشگاهها هم اثر گذاشته است. اظهارات اين فعال دانشجويي را غفاري نيز تأييد ميكند: به ميزاني كه دانشجويان در جامعهاي فعاليتهاي جمعي و مشاركتي بيشتري داشته باشند آن جامعه فعالتر خواهد بود چراكه هر كار جمعي توانايي بيشتري در عرصههاي مختلف توليد ميكند. وي استفاده از سرمايههاي اخلاقي و اجتماعي را گامي در جهت تقويت آنها دانسته و ادامه ميدهد: برخي سرمايهها به ميزان استفادهاي كه از آنها ميشود دچار استهلاك و فرسودگي خواهند شد اما سرمايههاي اخلاقي و اجتماعي هرچه بيشتر به كار گرفته شوند بيشتر تقويت ميشوند. اما اگر نپذيريم كه اظهارات معاون فرهنگي وزير علوم رسانهاي است، دستكم نشان از بياطلاعي وي از رويكرد مديران صف در برخورد با فعاليتهاي دانشجويي است. برخوردهاي دلسردكننده و دستوري كه در مواجهه با آنها ملاحظات مديريتي و سياسيشان را در نظر ميگيرند. علاوه بر اين در اين بده بستان فرهنگي و سياسي ميان دانشگاهها و جامعه انتظار از دانشگاهها به مراتب بيشتر است زيرا تا كنون دانشگاهها همواره در فعاليتهاي مدني پيشرو و مغز متفكر بودهاند.
دانشجويان بيانگيزهاند!
چندي پيش غلامرضا غفاري، معاون فرهنگي وزارت علوم يكي از مهمترين مشكلات فرهنگي در سطح دانشجويان را كم شدن انگيزه و مشاركت دانشجويان و بيرغبتي آنها جهت حضور در فعاليتهاي مشاركتي برشمرد و اعلام كرد: توسعه مشاركتهاي دانشجويي از طريق توسعه و گسترش كانونهاي فرهنگي، انجمنهاي علمي و فعاليتهاي دانشجويي بر مبناي قواعد و ضوابط موجود كشور، فعال كردن كرسيهاي آزادانديشي و نظريهپردازي براي دانشجويان و اعضاي هيئت علمي، از جمله سياستهاي فرهنگي وزارت علوم در سطح دانشگاهها به شمار ميرود. وي اظهار كرد: معتقديم اين حس مشاركت نداشتن زمينهساز ايجاد مشكلات فراواني در زندگي و آينده اين دانشجويان و در سطح وسيعتر در جامعه خواهد شد. وي ادامه داد: دانشجو با حضور در اين فعاليتها است كه براي زيستن در جامعه آماده ميشود و حس مسئوليتپذيري را ميآموزد.
معاون فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم با بيان اينكه انسجام و وحدت ميان مجموعههاي دانشگاه نقش مهمي در تحقق اهداف و اولويتهاي وزارت علوم دارد، گفت: رويكرد اين وزارتخانه ايجاد انگيزه و استفاده از ايدههاي مختلف و به وجود آوردن فضايي مبتني بر تضارب آرا در ميان اعضاي هيئت علمي است و بالندگي مجموعه دانشگاهي نياز به تفكرات متعدد دارد.
وي گفت: مديريت دانشگاهها بايد تمامي تضارب افكار مجموعه دانشگاه را مورد بررسي قرار دهد و با سياست و تدبير از توان تمامي نيروي انساني استفاده كند. اين در حالي است كه اجتهاد اين مسائل از سوي مديران دانشگاهي در سالهاي اخير باعث نشده تدبير عملي و كاربردي براي توسعه مشاركتها و افزايش ضريب نفوذپذيري آنها در مسائل خرد و كلان كشور انديشيده شود.
رشد چندبعدي در گرو مشاركت
علاوه بر اين پژوهشهاي جديد درباره همكاري و مشاركت دانشجويان نشان ميدهد كه براي شركت مؤثر آنها در امور اجتماعي و سياسي دانشجويان بايد قابليتها و دانش و قدرت تحليل اطلاعات، گفتوگو و برنامهريزي خود را افزايش دهند. علاوه بر اين هنگامي كه نظرات و ديدگاههاي دانشجويان مورد توجه قرار ميگيرد اعتماد به نفس آنها افزايش مييابد و قادر به توجه كردن و گوش دادن خواهند بود. در عين حال كه توسعه مشاركت دانشجويي باعث تقويت حس مسئوليتپذيري و علاقه و انگيزه براي رسيدن به هدف و رشد شخصيت انساني و جنبههاي روحي و معنوي دانشجويان ميشود. در اين راستا انجمنها، تشكلها و كانونهاي دانشجويي الگوي مشاركتي قابل استناد و در دسترسي براي دانشجويان هستند كه نوع برخورد مسئولان و مديران اجرايي در دو سطح دانشگاهي و كشوري با آنها و ميزان جدي گرفته شدن اين هستههاي فعاليتي از سوي برنامهريزان بيشترين تأثير را در ايجاد فراگيري در توسعه مشاركت دانشجويان دارد. از سوي ديگر هرچند به نظر ميرسد نداشتن شناخت كافي از جنس فعاليت دانشجويي و ملاحظات حزبي و جناحي و وابستگي جرياني مديريت دانشگاهها به دولتها باعث شده شيب توسعه مشاركتهاي دانشجويي نسبت عكس با افزايش ورود و برنامهريزي مديران دانشگاهها داشته باشد با اين حال غفاري به «جوان» ميگويد: اساساً مشاركت دانشجويان با توجه به تعدد تشكلها پايين است كه براي تقويت آن بايد زمينهها و بسترها فراهم شود. اين در حالي است كه طي سالهاي اخير افزايش تشكلهاي دانشجويي به منظور تعديل گستردگي تشكلهاي قديمي و محدود كردن دامنه فعاليت آنها در دستور كار وزارت علوم قرار داشته است.
تربيت مديران آينده وابسته به حضور داوطلبانه به شرط وجود انگيزه
دانشگاه از عوامل تشكيلدهنده فرهنگ به شمار ميرود و دانشجويان از جمله اقشاري هستند كه در صحنههاي مختلف فرهنگي، اجتماعي و سياسي بسيار حساس و مهم هستند و ميتوانند با بهرهگيري از خلاقيت و نيروي جوان خود حضور مؤثر و جديشان را در صحنههاي اجتماعي به اثبات رسانده و به عنوان يكي از اعضاي فعال جامعه مطرح باشند. اين در حالي است كه توجه به بعد آموزشي و كم شدن اهميت بعد مشاركتي دانشگاهها موجب غفلت از بسياري از واقعيتها و بسياري از انحرافات در مسير دانشگاه خواهد بود. بنابراين ايفاي نقش دانشجويان از طريق اظهار نظر، ارائه پيشنهاد، تمايل به كارهاي گروهي و قبول مسئوليت در زمينههاي اجتماعي و فرهنگي نيازمند شرايط خاصي است كه مهمترين آن آمادگي دانشجويان است.
از طرفي مشاركت يك فرآيند است كه در آن بايد افراد به صورت داوطلبانه در امور مربوط دخالت كنند به شرطي كه توان و انگيزه مناسب را براي دخالت مؤثر داشته باشند، اما در اين ميان آسيبهايي نيز در مديريت مشاركت دانشجويان وجود دارد كه عبارتند از پيشفرضهاي نادرست در مورد مشاركت دانشجويان، عدم مشاركت خارج از بعد آموزش دانشجويان و موانع فرهنگي و سازماني مشاركت.
اظهارات معاون فرهنگي وزير علوم تأييد ميكند كه در حال حاضر مديريت فرهنگي دانشگاهها با چالش و خلل در زمينه استفاده از مشاركتهاي دانشجويي رو در رو است زيرا دانشجويان علاقه زيادي به مشاركت در امور سياسي و فرهنگي و اجتماعي نشان نميدهند. مطالعات ميداني قبلي نشان ميدهد براي افزايش مشاركت دانشجويان در امور اجتماعي تشكلهاي دانشجويي، نشريات دانشجويي، قوانين و آييننامههاي پويا و تشكيل و حمايت از انجمنها و كانونهاي دانشجويي لازم و ضروري است. چنانچه عوامل مؤثر بر مشاركت دانشجويان شناسايي و حل نشود مشاركتهاي موجود نيز از عمق به سطح ميآيند و در درازمدت بحران هويت و نفوذپذيري در مقابل تهاجم فرهنگي در انتظار دانشجويان خواهد بود.
در مقابل تصميمگيري مشاركتي دانشجويان آنها را قادر ميسازد از نظرات و ايدههاي ديگران آگاه شوند و توانمنديهاي لازم براي حل چالشها و كشمكشها را افزايش دهند، در عين حال كه تعهدات لازم براي آينده جامعهشان را افزايش ميدهند. در اين راستا دانشگاه ميتواند چند اقدام را در دستور كار قرار دهد؛ اول حصول اطمينان از اينكه همه دانشجويان فرصت و موقعيت لازم براي شركت در فعاليتهاي زمينهاي را دارند. دوم توسعه محيط دانشگاهي به نحوي كه ارتقادهنده و حامي مشاركتهاي دانشجويي باشد. سوم ايجاد تواناييها و دانش متناسب با سن، جنس، زمينه فرهنگي و اجتماعي. چهارم فراهم كردن فرصت و موقعيت براي دانشجويان به منظور به كارگيري تواناييها و مهارتهايشان براي مشاركت در تصميمگيريها و به عهده گرفتن نقشهاي مديريتي و در نهايت ارزيابي اين مشاركتها و پنجم ارائه آموزش و فرصت ترفيع به اساتيد براي گسترش همكاريهاي كلاسي و دانشگاهي دانشجويان.
يك بام و دو هواي تشكلي وزارت علوم
به بيان ديگر افزايش مشاركت اجتماعي و فرهنگي و سياسي دانشجويان در سالهاي اخير مانند مشاركت در ميان ساير اقشار و اصناف علاوه بر اينكه در سايه مشاركتهاي اقتصادي قرار گرفته، مورد اعمال سليقه مديران آموزشي و فرهنگي هم قرار گرفته است. از طرفي هرچند كاهش مشاركت دانشجويان در زمينههاي اجتماعي سالهاست از سوي محققان گزارش ميشود، مديران ارشد آموزش عالي كشور در شرايطي به آن اعتراف ميكنند و آن را پذيرفتهاند كه انتظار داشتند افزايش ارائه مجوز براي ايجاد اين تشكلها به فراگيري مشاركت دانشجويي بينجامد.
معاون فرهنگي وزارت علوم در ادامه گفتوگوي خود با «جوان» بر تسهيل مشاركت دانشجويان تأكيد و در عين حال تلويحاً بيبرنامگي در تضعيف تشكلهاي شناسنامه را رد ميكند.
اما رد و تأييد غفاري در اتخاذ سياستهاي مسئولان دانشگاهها مبني بر كم كردن هزينههاي مادي و معنوي مشاركت دانشجويان اثر چنداني ندارد. با اين وجود اين مقام مسئول خاطرنشان ميكند: براي تقويت مشاركتهاي دانشجويي علاوه بر دعوت از دانشجويان و سعي در ايجاد زمينههاي توسعه مشاركت آنها از كارشناسان فرهنگي خواستيم به برگزاري نشستها و فعاليتها كمك كنند.
البته معاون فرهنگي وزير وجود نگاههاي سختگيرانه و ضوابط دست و پاگير در جريان مشاركتهاي دانشجويي در دانشگاهها را هم يادآور شد و از كرسيهاي آزادانديشي به عنوان ظرفيت قابل توجهي براي افزايش مشاركتها ياد كرد.
غفاري در واكنش به وضع نه چندان مطلوب برگزاري اين كرسيها در دانشگاهها ميافزايد: آسانسازي برگزاري جلسات آزادانديشي و بازنگري آييننامه اين كرسيها در جهت افزايش مشاركت دانشجويان صورت ميگيرد.
