شيوههاي استفاده از وايبر، واتساپ، اينستاگرام و بيش از همه تلگرام جاي تأمل بسياري دارد و نوع استفاده كاربران ميتواند فوايد اين اپليكيشنهاي گوناگون را تحتتأثير قرار دهد.
به عنوان يك درمانگر در جلسات درمان بسيار شاهد چك كردنهاي بيمارگون آنلاين، last seen recently يا seen نشدنهاي سؤالبرانگيز هستم. اين امر چنان اهميت پيدا كرده است كه حتي مسئولان شبكههاي اجتماعي را بر آن داشته كه optionهاي خود را لحظهبهلحظه با نياز كاربران خود مطابقت داده و بهروزرساني كنند.
سؤالبرانگيزي اين داستان زماني شروع ميشود كه افراد در روابط مختلف خود به خصوص زوجيني كه يكديگر را در فضاي مجازي چك ميكنند: چه زماني آنلاين شده؟ چه زماني post يا story گذاشته؟ يا حتي در پروفايل چه عكسي گذاشته شده؟ همينطور محتواي پيامهاي فرد و commentهاي ديگران و لايك كردنها و ارسال استيكرهاي گوناگون به طور دقيق چك ميشود و سؤال و پرسشهاي بسياري در مورد آن صورت ميگيرد.
مسلماً همين چك كردنهاي آنلاين وقت و انرژي بسياري ميگيرد، وليكن غير از اين زمان و انرژي صرف شده افكار و سؤالات شكبرانگيز و ترديدآوري در ميزان عشق، علاقه، تعهد و وفاداري براي فرد فاعل به ارمغان ميآورد: دوستم دارد؟ اگر با ديگري در ارتباط باشد چه؟ اگر من را نخواهد چه؟ من چقدر براي او ارزش دارم؟
حتي اختلافات بسيار شديدي در نوع اين ارتباطات مجازي به وجود ميآيد و اين در حالي است كه يكي از خاصيتهاي دنياي مجازي ايجاد سوءتفاهم براي افراد است. سوءتفاهمهايي كه اگر به صورت face to face انجام شده بود، شايد هرگز شكل نميگرفت. از تمام اين موارد كه بگذريم سؤال اصلي كه مطرح ميشود اين است كه چرا و چگونه اينگونه چككردنهاي آنلاين رخ ميدهد.
وقتي ماهيت چككردنهاي آنلاين را در نظر بگيريد، متوجه ميشويد كه يك رفتار وسواسي از نوع فكري - عملي در حال رخ دادن است.
اما چرا تنش؟ چرا استرس؟ شايد يكي از هديههاي قرن 22 براي بشريت تنهايي باشد و اين هديه ترسي را در فرد به وجود ميآورد كه ميتوان نام آن را ترس از تنهايي گذاشت. افراد با ترس از تنهايي به دنياي مجازي پناه ميبرند و كمبودهاي خود را به نوعي با وقت گذراندن در اين فضا جبران ميكنند. خوب ميدانيم درد تنهايي چيزي نيست كه با پناه بردن به دنياي مجازي آرام گيرد. در دنياي مجازي chat و web كجا و يك آغوش گرم و مكالمههاي face to face در دنياي حقيقي كجا؟
اما اين همه داستان نيست. در واقع وقتي درست به اين موضوع نگاه شود، متوجه اين امر خواهيم شد كه بيشتر افراد چه كم و چه زياد ترس از تنها شدن دارند. كساني كه مدت زيادي فرآيند تنهايي را متحمل شدند با قرار گرفتن در يك رابطه چه خوب يا چه بد مرتباً دچار اين هول و هراس هستند كه فرد مورد علاقهشان رهايشان نكند يا فرد ديگري مورد توجهش قرار نگيرد.
با در نظر گرفتن همه اين موارد ميتوان به اين نتيجه رسيد كه بر سر روابط اينچنيني چه بلايي خواهد آمد. مسلم است هر دو طرف خسته میشوند و نوع رفتارهاي فرد چككننده تنشهاي بسياري را ميان آنها به وجود ميآورد. با افزايش اين تنشها سرانجام اين رابطه به چند حالت ختم خواهد شد: رها كردن فرد چككننده و پايان رابطه، پنهانكاري از سوي فرد چك شده براي كاهش حساسيت فرد چككننده، ادامه رابطه با عدم اعتماد و هراس مداوم از رها شدن توسط فرد مقابل. هر كدام از اين حالتها به تنهايي ميتواند آسيبهاي جدي را در رابطه زوج ايجاد كند و در نهايت نوع رفتار فرد چككننده باز هم او را به ورطه تنهايي ميكشاند.
با توجه به اين موضوع كه چك كردنهاي آنلاين به نوعي عدم رعايت حريم خصوصي افراد محسوب ميشود، يكي از مهمترين مشكلات افراد چككننده آنلاين ناديده گرفته شدن در مراحل حساس زندگي از سوي افراد مهم زندگيشان است. وقتي به اين موضوع ريشهايتر نگاه شود، متوجه خواهيم شد كه ديده شدن يكي از نيازهاي اساسي فرد در سنين پايين زندگي محسوب ميشود و اگر اين نياز به موقع پاسخ داده نشود يا در سنين بالا براي اين كمبود درمان يا راهحلي جز فراموشي در نظر گرفته نشود، ميتواند فرد را با اوج گرفتن در عدم ارضاي نياز ديده شدن به سازگاري منفي و ناسازگاري و انواع مشكلات و حتي اختلالات رواني شايع پيش ببرد.
اين در حالي است كه فرهنگ و جامعه ايران جمعگرا بوده و فرديت در آن به حداقل رسيده و همين امر در الگوي تربيتي والدين تأثير منفي خواهد داشت. متأسفانه حتي در جامعه ايران تعريف مشخص و دقيقي از ديده شدن وجود ندارد و همه افراد آن را با جلب توجه و لوس كردن فرزندان اشتباه ميگيرند.
*متخصص روانشناسي
