متين زاهدي
در برابر آينه كه قرار ميگيرد با چشمان فرورفته و چهرهاي تكيده مواجه ميشود. خيلي زودتر از آنكه فكرش را بكند به سراغش آمده؛ درست زماني كه همه اطرافش را خالي كردهاند و تنهاي تنهاست؛ اين روايتي است از زندگي زنان سالمند مجردي كه به دليل ازدواج نكردن يا از دست دادن همسر در دوران پيري و نياز به همدم و همصحبت تنهاي تنها ميمانند. اين تنهايي در ايام پيري و سالمندي، با عنايت به آمار و ارقام درباره زنان به شكلي جديتر مطرح ميشود و با حركت كلي هرم جمعيت به سمت سالمندي در دهههاي آينده به يكي از چالشهاي كشور تبديل خواهد شد.
سالمندي هم به خودي خود يكي از دوران زندگي است؛ دوراني با كولهباري از تجربههاي تلخ و شيرين كه بابت هر كدامشان سنگ زيرين آسياب شدهاند و در كوران زندگي، برف پيري روي يكي از موهاي سالمندان نشسته است. بر همين اساس هم هست كه تكيهكلام مادربزرگها و پدربزرگها اين است «موهامو كه تو آسياب سفيد نكردهام». سالمندي بايد دوران استراحت و انتقال اين تجربيات به جوانترها باشد؛ دوراني كه فرزندان، عروسها و دامادها، نوهها و نتيجهها گرد سالمندان را بگيرند و پدربزرگها يا مادربزرگها هزار راه نرفته را نشانشان بدهند، اما تغييرات ساختاري جامعه و پيري هرم سني جمعيت موجب شده چنين فرآيندي كه تا همين چند سال پيش جزو روال عادي حاكم بر جامعه محسوب ميشد رفتهرفته تغييراتي جدي داشته باشد. حالا كمكم با پدربزرگها و مادربزرگهايي مواجه هستيم كه تنها ماندهاند و با عنايت به ساختار جمعيتي كشور آمار مادربزرگهاي تنها بيشتر از پدربزرگهاست. نكته قابلتأمل در اين بين جاماندگان از قافله ازدواج است؛ جمعيت زنان هرگز ازدواج نكردهاي كه طي سالهاي آينده با رسيدن به دوران پيري با چالشهاي متعددي مواجه خواهند بود.
پديدهاي كه پيش ميآيد
سال 94 بود كه علي ربيعي، وزير كار، تعاون و رفاه اجتماعي توجه فعالان حوزه آسيبهاي اجتماعي را به پديده زنان مجرد سالمند جلب كرد. به گفته او با توجه به روند افزايش تجرد و زندگي مجردي، در آينده با زنان سالمند مجرد بيشتري مواجه خواهيم بود كه بايد در اين خصوص برنامهريزي شود. سال گذشته نيز فريد براتيسده، رئيس وقت دبيرخانه شوراي ملي سالمندان كشور چالش زنان مجرد سالمند در سالهاي آينده را يك واقعيت دانست. به گفته او در حال حاضر نزديك به 11 ميليون زن در سن ازدواج مجرد داريم که اگر ازدواج نکنند با معضل زنان مجرد سالمند مواجه ميشویم.
فرصت كمتر ازدواج براي زنان سالمند
در حال حاضر نيز تعداد زنان سالمند از مردان سالمند پيشي گرفته است. بر اساس آمارها 97مردسالمند به ازاي هر ۱۰۰ نفر زن سالمند داریم. آنطور كه محسن سلماننژاد، رئيس دبيرخانه شوراي ملي سالمندان كشور هم ميگويد تعداد زنان سالمند تنها بيشتر از مردان سالمند تنهاست. از نگاه وي بحث زنانهشدن سالمندي بيشتر در خصوص زنان تنها مطرح است. مسئله حائز اهميت اين است كه شرايط مردان و زنان با هم فرق دارد و بسياري از مردان در سنين سالمندي ميتوانند ازدواج كنند اما زنان در اين زمينه محدودتر هستند. بنابراين، يكي از مشكلات سالمندي زنان اين است كه زنان تنها زياد شدهاند به طوريكه حدود 49 درصد از زنان سالمند، تنها هستند؛ در حالي كه اين آمار در مورد مردان سالمند 9 درصد است. همچنين از آنجايي كه زنان نسبت به مردان بيشتر مجرد ميمانند، نسبت زنان مجرد سالمند بيشتر از مردان مجرد سالمند است.
هيچ وقت براي ازدواج دير نيست
دكتر شهلا كاظميپور، جمعيتشناس و عضو هيئت علمي دانشگاه تهران معتقد است جمعيت ايران رو به سالخوردگي پيش ميرود. ميزان افراد بالاي 65 سال بهتدريج زياد ميشود و حدود 20 سال ديگر اين آمار به 20 درصد ميرسد كه از اين ميان حدود 12 درصد زن و 8 درصد مرد خواهند بود. به گفته او وقتي جمعيت به سني برسد كه پس از آن ديگر ميزان تجرد كاهش پيدا نكند، به آن، سن تجرد قطعي ميگويند. اين سن در ايران براي زنان از حدود 40 تا 44 سال در نظر گرفته ميشود زيرا سهم ازدواج بعد از اين سن به حداقل ميرسد و ديگر چندان كمتر نميشود. طي تغييرات رخداده در سالهاي اخير آمار تجرد قطعي زنان در محدوده سني 45 تا 49 سال به حدود 4 درصد و براي مردان در همين محدوده سني به حدود 7/2 درصد رسيده است. البته، ممكن است اين پديده 15 تا 20 سال ديگر از بين برود. هنوز دير نشده؛ بديهي است اصليترين راهكار براي پيشگيري از پديده سالمندان تنها ترغيب جوانان و حتي ميانسالان به ازدواج و فرزندآوري است. با چنين رويكردي ميتوان از يك معضل اجتماعي در دهههاي آينده تا حدود زيادي پيشگيري كرد.
