دو، سه هفته مانده به پايان سال ميتوان صداي آنها را شنيد كه گاه و بيگاه آرامش شهروندان را به هم ميريزد. صداي ترقه. ترقههايي كه براي شب چهارشنبه آخر سال تهيه شده و توسط نوجوانان و جوانان پرشر و شور در وسط كوچه و خيابان منفجر شده و به صدا درميآيد. اين شايد غمانگيزترين مولودي باشد كه فرارسيدن سال نو و آخرين شب چهارشنبه سال را نويد ميدهد. مولوديهاي غمانگيزي كه برخيهاشان قبل از فرارسيدن چهارشنبه آخر سال كار دست بعضي از مردم ميدهد و از ابتداييترين روزهاي اسفند شاهد انتشار اخباري در خصوص اتفاقات و حوادث مربوط به انفجار مواد محترقه هستيم. اتفاقات تلخي كه عيد برخي از خانوادهها را به عزا تبديل ميكند و در حالي كه خانوادهاي در تكاپوي آماده شدن براي عيد و سال جديد است بايد نظارهگر اتفاقي تلخ براي يكي از اعضاي خانواده خود باشد كه در انفجار مواد محترقه در شب چهارشنبه آخر سال زخمي يا حتي خداي ناكرده كشته شده است.
حوادثي بس خطرناك كه در روزهاي پاياني سال اخبار آنها در صفحه حوادث روزنامهها به وفور به چشم ميخورد. حال اينكه با برنامهريزي، فرهنگسازي، آموزش، اطلاعرساني و در كنار آن، استفاده از قانون و رفتارهاي بازدارنده ميتوان شاهد كاهش يا حتي حذف اين اتفاقات ناگوار باشيم. اتفاقاتي تلخ و حوادثي ناگوار با رفتارهايي زشت و زننده از سوي معدودي از افراد كه هيچ نسبتي با فرهنگ اصيل ايراني - اسلامي مردم عزيزمان ندارد و شأن مردم ايران بسيار بالاتر از اين است كه با چنين رفتارهايي در دنيا سنجيده شوند.
ترديد در وجود و ماهيت يك آيين
چهارشنبهسوري يا بهتر بگوييم چهارشنبهسوزي يكي از آيينهاي سنتي ايرانيان است كه اگرچه برخي از پژوهشگران، مردمشناسان و كارشناسان حوزه ميراث فرهنگي درباره ريشههاي اين آيين و اينكه منتسب به ايرانيان باستان است با ترديد صحبت ميكنند اما آنچه مشخص است اين است كه اين آيين را به ايرانيان باستان نسبت ميدهند. البته كاملاً مشخص است كه اگرهم چنين آييني وجود داشته با آنچه امروز ميبينيم زمين تا آسمان تفاوت دارد و چهارشنبهسوري اين روزها تبديل به چهارشنبهسوزي شده است.
در اين ميان برخي از پژوهشگران اصل چهارشنبهسوري و پريدن از روي آتش را نيز به اين علت كه سندي براي آن وجود ندارد به طور كلي رد ميكنند. به عنوان مثال محمد ميرشكرايي پژوهشگر و كارشناس حوزه ميراث فرهنگي در اين باره در گفتوگو با يكي از خبرگزاريها گفته است: هيچگاه پژوهشگران نميتوانند پيشينهاي از چهارشنبهسوري را پيدا كنند زيرا هيچ منبع مكتوبي در اين زمينه وجود ندارد. او گفته است: «ما نميدانيم از چه زمان سنتي به نام چهارشنبهسوري و روشن كردن آتش در آن و پريدن از آتش در ايران معمول شده است. در اين باره روايتهايي آمده اما هيچكدام سند محكم ندارد.
البته كاملاً مشخص است كه اگر هم آييني به نام چهارشنبهسوري متشكل از برخي از رفتارها مانند پريدن از روي آتش در بين ايرانيان باستان وجود داشته، آنچه امروز به عنوان چهارشنبهسوري شاهد آن هستيم، رفتارهايي است كه به هيچ عنوان پسنديده نيست و سنخيتي با فرهنگي ايراني - اسلامي و شأنيت مردم بزرگ ايران ندارد.
اخبار تأسفبار از شب چهارشنبه آخر سال
در اين ميان رفتارهاي اشتباه در شب آخرين چهارشنبه سال باعث شده تا شاهد اتفاقات بسيار تلخ از جمله زخمي يا كشته شدن برخي از هموطنانمان باشيم، اتفاقات هولناكي كه گاه حتي قبل از فرارسيدن چهارشنبهسوري اتفاق ميافتد.
به اين اخبار توجه كنيد: مرگ نوجوان تهراني بر اثر انفجار مواد محترقه، انفجار ترقه دستساز سه نوجوان را راهي بيمارستان كرد، سقط جنين زن باردار بر اثر انفجار مواد محترقه، آتشسوزي انبار مواد محترقه منزل مسكوني را خاكستر كرد، چهارشنبهسوري اولين قرباني خود را گرفت، مرگ هولناك اعضاي يك خانواده در انفجار انبار مواد محترقه آتشسوزي، چهارشنبهسوري چشمهاي زيباي جوان تبريزي را براي هميشه از او گرفت و...
اينها تنها نمونههايي از اخباري است كه در صفحه حوادث روزنامهها يا سرويسهاي حوادث خبرگزاريها در روزهاي منتهي به پايان سال و همزمان با چهارشنبهسوري منتشر ميشود. اخبار تأسفباري كه در آستانه سال نو و عيد نوروز منتشر و باعث ميشود تا در آستانه سال جديد برخي از خانوادهها به جاي آماده شدن براي تحويل سال و بر تن كردن لباس نو، لباس سياه به تن كرده و حجله جوانشان را در كنار منزل برپا كنند.
حال اينكه اين اتفاقات بسيار تلخ و ناگوار ميتوانست هيچگاه اتفاق نيفتد، به شرط اينكه نوجوان و جوان پرشر و شور ما به جاي بازي با مواد محترقه و لذت بردن از انفجار ترقه به روشهاي ديگري شب چهارشنبه آخر سال خود را سپري ميكرد.
كمپين زيبا به ياد شهداي آتشنشان
در اين ميان اما امسال شايد شب چهارشنبهسوري متفاوتترين شب چهارشنبهسوري سال باشد. حادثه غمانگيز پلاسكو و شهادت جمعي از آتشنشانان فداكار باعث شده تا در اقدامي زيبا كمپيني با موضوع تحريم چهارشنبهسوري به راه بيفتد. كمپيني كه افراد مختلفي در آن عضويت دارند از هنرمندان و بازيگران سينما و تلويزيون گرفته تا ورزشكاران و چهرههاي نامآشنا و دوستداشتني مردم.
در اين كمپين زيبا و قابل تحسين از مردم خواسته شده تا به احترام آتشنشانان فداكار امسال در شب چهارشنبه آخر سال از روشن كردن آتش و به كار بردن مواد محترقه خودداري كنند تا خداي ناكرده شاهد حادثهاي دلخراش مانند آتشسوزي پلاسكو نباشيم.
مأموران فداكار آتشنشان همه ساله با فرارسيدن شب چهارشنبه آخر سال در كنار ديگر نيروهاي امدادي از جمله اورژانس، پليس و هلال احمر براي خدمترساني به هموطنان در آمادهباش كامل به سر ميبرند، اما بهتر اين است كه امسال به احترام آتشنشانان شهيد و به پاس فداكاري و ايثار آنها در تمامي حوادث خصوصاً حادثه دلخراش ساختمان پلاسكو با تحريم استفاده از مواد محترقه در شب چهارشنبه آخر سال آرامش و اطميناني خاص را به آنان هديه دهيم.
اين رفتار ميتواند در شب چهارشنبه آخر سال 95 و همچنين در سالهاي ديگر به عنوان رفتاري برخاسته از فرهنگ والاي مردم ايران شناخته شود و بار ديگر نمايانگر فرهنگ ارزشمند ايرانيان باشد.
بعد از حادثه پلاسكو كمپينهاي مختلفي براي تحريم چهارشنبهسوري خطرناك شكل گرفته و علاوه بر طيف گستردهاي از مردم، هنرمندان و بازيگران نيز به اين كمپينها پيوستهاند. در اين كمپينها از شهروندان دعوت شده كه شب چهارشنبه آخر سال را بدون خريد و استفاده از مواد محترقه سپري كنند و به جاي گذراندن چهارشنبه تلخ، اين روز را با انجام كارهاي نيك و خداپسندانه و تقسيم كردن شاديهايشان بين نيازمندان بگذرانند. حركت برخي از چهرهها در راهاندازي كمپيني براي تحريم مواد محترقه در چهارشنبهسوري امسال، اگرچه در ابتدا چندان مورد توجه قرار نگرفته بود، اما با وقوع فاجعه پلاسكو و شهادت قهرمانانه آتشنشانها، كمپين تحريم مواد محترقه در چهارشنبهسوري امسال حال و هواي ديگري پيدا كرده است.
در متني كه براي اين كمپين تهيه شده آمده است:
«تحريم خريد مواد منفجره براي چهارشنبهسوري به پاس قدرداني از آتشنشانها / براي چهارشنبهسوري امسال از خريد مواد منفجره خودداري كنيد تا اين انسانهاي بزرگوار بتوانند حداقل چهارشنبهسوري امسال در كنار خانوادههاي خود باشند يا مسئوليت كمتري داشته باشند. ايكاش همه ما حداقل براي امسال به فكر اين عزيزان باشيم...» اين متن اين روزها و پس از حادثه پلاسكو حتماً به دست شما هم رسيده است؛ متني كه نه فقط كپي و ارسال مجدد آن انساني است، بلكه با عمل به آن ميتوانيم در راستاي ارتقاي فرهنگ پيشگيري گامي بلند برداريم. در كنار اين، بيترديد هيچ قدرشناسياي بالاتر از ارزش گذاشتن به جان آتشنشانان نيست. اينگونه بيترديد روح ققنوسهاي سرخ بالي كه در حادثه پلاسكو پر كشيدهاند نيز آرامتر خواهد بود. متني زيبا كه بايد تا ميتوانيم آن را نشر دهيم. آتشنشانان فداكار در حادثه آتشسوزي ساختمان پلاسكو كاري كردند كارستان. آنها حتي از جان خود براي حفظ اموال و جان مردم نيز دريغ نكردند و هنوز جاي خالي اين آتشنشانان بغض سختي است كه به گلوي همكارانشان چنگ ميزند بنابراين روا نيست كه با فرارسيدن چهارشنبهسوري بار ديگر كاري كنيم و خداي ناكرده اتفاقي بيفتد كه پشت خانوادههاي آتشنشانان بلرزد.
فرهنگ احترام گذاشتن به حقوق ديگران و رعايت قوانين و مقررات هميشه يكي از مهمترين امتيازات ايرانيان بوده و هست، بر همين اساس شايسته است تا در شب چهارشنبه آخر سال نيز با رفتاري سنجيده و پسنديده شب آرامي را براي آتشنشانان فراهم كنيم تا اين شب آرامترين و خاطرهانگيزترين شب آتشنشانان ايراني باشد.
از سنتهاي زيباي قديمي تا صداي مهيب انفجار
اما شايد بد نباشد كه بدانيم شب چهارشنبه آخر سال همواره در بين مردم همراه با آيينها و مراسم زيبا و ماندگاري بوده است كه برخي از اين مراسم بسيار زيبا بوده و ريشه در سنتهاي اسلامي دارد.
به عنوان مثال نذري آش براي شفاي بيماران و نيز كمك كردن به نيازمندان يا حتي ديد و بازديد در شب چهارشنبه آخر سال از جمله رسوم زيبايي است كه در گذشته وجود داشته و اكنون از بين رفته و جاي خود را به رفتارهاي زشت و زنندهاي مانند استفاده از مواد محترقه و نارنجك با صداي انفجار مهيب داده است.
نادر هوشمند پژوهشگر و مردمشناس در اين باره ميگويد: درباره چهارشنبه آخر سال نظريات بسيار زيادي وجود دارد. برخي از پژوهشگران به كلي اين سنت را رد كرده و آن را شايعه ميدانند برخي ديگر اصل آن را تأييد ميكنند اما معتقدند كه رفتارهايي مانند آتش درست كردن يا پريدن از روي آتش صحت ندارد و برخي ديگر نيز چهارشنبه آخر سال را تأييد ميكنند اما اعتقاد دارند رسوم زيبايي در اين شب وجود داشته كه خصوصاً بعد از ورود اسلام به ايران به شكلي زيبا اين رسوم آميخته با فرهنگ ايراني - اسلامي اجرا ميشده اما اكنون تمامي اين رسوم فراموش شده و جاي خود را به رفتارهاي زشت و ناپسند داده است.
به گفته اين مردمشناس، در گذشته در هر منطقهاي همزمان با فرارسيدن چهارشنبه آخر سال رسوم زيبايي برگزار ميشد كه برخي از اين رسوم حتي تا 100 سال پيش نيز وجود داشت اما متأسفانه رفته رفته اين رسوم زيبا كه آميخته با فرهنگ ايراني - اسلامي نيز بود جاي خود را به رفتارهايي مانند استفاده از مواد محترقه داده كه هيچ سنخيتي با پيشينه فرهنگي مردم ندارد.
او ميگويد: به عنوان مثال گرهگشايي، اسپند دود كردن، كمك به نيازمندان، ديد و بازديد، عيادت بيماران، مراسم آشتيكنان، دور همنشيني و... از جمله مراسم زيبايي است كه در شب چهارشنبه آخر سال در بسياري از مناطق ايران اجرا ميشد. با اين حال امروزه متأسفانه شاهد اين هستيم كه اين رسوم زيبا جاي خود را به رفتارهايي داده است كه سنخيتي با فرهنگ ايراني - اسلامي مردم ما ندارد. اين پژوهشگر ميافزايد: شايسته نيست كه برخي از مردم ما كه از فرهنگي والا و اصيل برخوردار هستند در واپسين روزهاي سال و درحالي كه همگان براي سال جديد آماده ميشوند، سال خود را با مردمآزاري به پايان برسانند. او به حوادث شب چهارشنبه آخر سال اشاره ميكند و ميگويد: همه ساله با فرارسيدن آخرين چهارشنبه سال شاهد اتفاقات ناگواري مانند آتشسوزي و انفجار و آسيبديدگي برخي از افراد هستيم كه بر اثر رفتارهاي ناشايست برخي صورت ميگيرد در حالي كه اين نوع رفتارها هيچگاه در فرهنگ مردم ايران جايگاهي نداشته و اين رفتارها شايسته مردم با فرهنگ ايران نيست.
در هر حال آنچه مشخص است اينكه همه ساله با نزديك شدن به چهارشنبه آخر سال همواره اين نگراني وجود دارد كه شاهد وقوع اتفاقاتي باشيم كه همه ما از شنيدن و ديدن آن نگران هستيم. با اين حال با توجه به راهاندازي كمپين تحريم مواد محترقه اين اميدواري وجود دارد امسال به حرمت آتشنشانان فداكار شاهد رفتارهاي خطرناك و وقوع اتفاقات هولناك نباشيم.
