افغانستان هنوز در اجراي برنامههاي زيربنايي خود از جمله استخراج منابع و بهرهبرداري از معادن، توليد برق داخلي و زيرساختهاي اقتصادي با چالشهاي اساسي روبهرو است و نبود امنيت و تأثير موضوعات سياسي– امنيتي، اين مجال را به دولت نداده است تا سياستهاي توسعه اقتصادي خود را به پيش ببرند. در اين ميان انرژي برق يكي از ملزومات توسعه هر كشوري است و افغانستان تنها 30 درصد از برقِ مصرفي خود را توليد ميكند و بيشتر متكي به برق وارداتي از كشورهاي همسايه بهويژه آسياي مركزي است. طي سه پروژه مختلف افغانستان از كشورهاي آسياي مركزي برق وارد كرده است. در مرحله اول برق ازبكستان به مناطق شمالي، هرات و سپس كابل از مسير سالنگ انتقال داده شد. در مرحله دوم پروژه كاسا هزار و سپس توتاپ مطرح شد.
پروژه «كاسا هزار» و سپس «توتاپ» فرصتي فراهم كرده كه برق مازاد كشورهاي آسياي مركزي از سه كشور تركمنستان، تاجيكستان و قرقيزستان به افغانستان و سپس پاكستان انتقال داده شود. قرار بر اين است كه تحت پروژه «كاسا هزار» مازاد برق دو كشور قرقيزستان و تاجيكستان از طريق خاك افغانستان به پاكستان صادر شود. اين برق صرفاً در فصل گرما به پاكستان انتقال داده ميشود و در فصل سرما اين خطوط بياستفاده ميماند. متخصصان كانادايي پروژه كاسا هزار، گزارش داده بودند كه به دليل آب و هواي نامساعد سالنگ، بايد اين پروژه از راه ديگري به مرزهاي پاكستان برسد؛ گزارشي كه شركت برشنا نيز به آن توجهي نكرد و مسير كاسا از كنار خط برق ازبكستان، از مسير سالنگ عبور داده شد.
حالا پروژه سومي به نام «توتاپ» به جريان افتاده است. توتاپ ابتداي نام تركمنستان، ازبكستان، تاجيكستان، افغانستان و پاكستان به زبان انگليسي و مخفف طرح انتقال برق 500 مگاواتي تركمنستان به پاكستان از مسير كشورهاي ازبكستان، تاجيكستان و افغانستان بوده است كه با حذف پاكستان از اين طرح، برق تركمنستان به افغانستان انتقال خواهد يافت، اما همچنان به اين طرح، توتاپ اطلاق ميشود. انتقال برق تركمنستان به پاكستان با اجراي طرح ديگري به نام «كاسا يك هزار» از همين مسير صورت خواهد گرفت و دولتهاي آسياي مركزي ميخواهند ۵۰۰ كيلوولت برق ديگر را به افغانستان انتقال دهند. اجرايي شدن اين پروژه نه تنها افغانستان را به شاهراه ترانزيت خطوط انرژي در منطقه تبديل ميكند، بلكه موجبات توسعه اقتصادي افغانستان را فراهم ميسازد.
اين خط انتقال برق، بيشتر براي تكميل كردن برق كابل است كه يك خط آن به طرف استانهاي لوگر و خوست و خط ديگرش از مسير غزني به سمت قندهار خواهد رفت. كارشناسان برق شركت فيشنر برشناي آلمان كه كار برنامهريزي اين پروژه را بر عهده داشتند، بر اين نظر تأكيد دارند كه اگر مسير توتاپ از شبرغان به پلخمري و بعد به باميان و كابل برسد، بهتر است چراكه مسير باميان، مسير امنتري براي برق افغانستان است و از قطعي برق كابل جلوگيري ميكند. از طرفي وصل شدن اين شبكهها به هم، از همين طريق امكانپذير است و شبكه بزرگ برق افغانستان از اين طريق ميتواند به بسياري از استانهاي ديگر برسد و مركز افغانستان هم صاحب برق شود. همچنين رد شدن پروژه توتاپ از ولايات سمنگان و باميان ميتواند به بخش بزرگ ديگري از اقتصاد افغانستان كمك كند. معادن زغالسنگ در سمنگان و معدن آهن حاجيگك در باميان در مسير اين پروژه قرار ميگيرند و قطعاً با دسترسي اين معادن به برق، روند استخراج منابع آن سرعت بيشتري گرفته و يكي از پشتوانههاي بزرگ اقتصادي افغانستان خواهد شد؛ امري كه مردم مركزي افغانستان را كه غالباً شيعه هستند، اميدوار به توسعه اقتصادي و ايجاد اشتغال خواهد كرد.
با اين حال، كابينه افغانستان با طرح عبور خط برق توتاپ از باميان مخالفت كرده است. جنبش روشنايي پس از آن شروع شد كه دولت اشرفغني تصميم گرفت پروژه انتقال برق آسياي مركزي موسوم به «توتاپ»، به جاي باميان از مسير سالنگ عبور داده شود. در حالي كه در پروژههاي قبلي نيز به مناطق مركزي افغانستان كه عمده ساكنان آن شيعيان هستند، توجهي نشده بود. آنچه مردم هزارهجات بهويژه باميان، دايكندي و غزني را آزار ميدهد، نگاه تبعيضآميز و بيتوجهي دولت به مناطق مركزي است. انتقال همزمان سه خط برق از مسير سالنگ نه تنها خطرناك است بلكه از نظر تكنيكي و اقتصادي توجيه عقلاني ندارد و در مغايرت با منافع ملي، توسعه متوازن، عدالت اجتماعي و ساير ارزشهاي مندرج قانون اساسي افغانستان بوده و مورد تأييد جريانهاي سياسي شيعه نميباشد.
مردم مركزي افغانستان به انحاي مختلف اعتراض خود را نسبت به تصميم دولت كابل ابراز كردهاند و در شبكههاي مجازي و در اجتماعات خود خواهان انتقال برق از مسير باميان هستند و در نخستين تظاهرات بزرگ موسوم به «جنبش روشنايي» كه روز دوشنبه 26 ارديبهشت در پايتخت افغانستان آغاز شد و روز بعد نيز ادامه پيدا كرد، شماري از نمايندگان مجلس نمايندگان، برخي از مقامهاي دولتي از جمله «سرور دانش» معاون دوم رئيس جمهوري، «محمد محقق» معاون دوم «عبدالله عبدالله» رئيس اجرايي دولت افغانستان و «محمد كريم خليلي» معاون شوراي عالي صلح اين كشور در سخنانشان تصريح كردند كه با خواسته مردم مبني بر تغيير مسير انتقال برق توتاپ از سالنگ در استان پروان به استان باميان موافق هستند و تا تحقق آن در كنار مردم خواهند ماند. با توجه به حمايت مردم استانهاي ديگر نظير هرات، پكتيا، وردك، غزني، بلخ و ... از مردم باميان، بهتر است دولت به نداي مردم گوش دهد.
