در دين مقدس اسلام استفاده و بهره بردن از نعمتها و امكانات مختلف، كاملاً مشروع و جايز است و هيچ سختي و تكلفي براي انسانها قرار داده نشده است. نعمات الهي اطراف ما را فرا گرفتهاند و از بسياري از آنها غافل هستيم. خداوند تبارك و تعالي در قرآن كريم ميفرمايند:أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَة: آيا نديدهايد كه خدا هر چه را كه در آسمانها و زمين است رام شما كرده و نعمتهاى خود را چه آشكار و چه پنهان به تمامى بر شما ارزانى داشته است. در اين ميان آسيب و خطري جدي ما را تهديد ميكند و آن اينكه در مقابل اين نعمتهاي بيشمار الهي به جاي شكرگزاري و سپاس، دست به كفران نعمت و مخالفت ميزنيم كه در اين صورت خودمان به خودمان ستم كردهايم. خداوند عز و جل در اين خصوص ميفرمايند: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَميعٌ عَليم: زيرا خدا نعمتى را كه به قومى ارزانى داشته است، دگرگون نسازد، تا آن قوم خود دگرگون شوند. خدا شنوا و داناست. از مصاديق ناشكري در برابر نعمات و امكانات الهي، اسراف كردن است كه در مقابل واژه اعتدال و ميانهروي قرار دارد.
آسايش در سايه قناعت و اعتدال
افراط و تفريط در هر امري زشت و ناپسند بوده و موجب خشم الهي ميشود. در مقابل هر كسي كه در متن زندگي خود اعتدال يا همان قناعت را الگو و سرمشق قرار دهد، هم آسايش را بر زندگي خود حاكم كرده و هم طبق رضايت پروردگار عمل كرده است.
متأسفانه در جامعه امروزي ما بسياري از مصاديق اسراف و زيادهروي ديده ميشود. البته اين گونه نيست كه اسراف هميشه از سوي افراد ثروتمند و طبقه بالا صورت بپذيرد بلكه در هر طبقهاي و هر قشري ممكن است اين اتفاق بيفتد، هر چند طبقه اول و پردرآمد بيشترين سهم را در اين امر ناگوار دارند.
آسيبهاي بريز و بپاش
اگر كمي به اطراف خود دقت كنيد، به خوبي خواهيد فهميد كساني كه اهل اسراف و بِريز و بپاشهاي بيجا هستند، زندگي ناآرام و بدون آسايش همراه با تشويش و سردرگمي دارند. البته اين مسئله ويژگي هر ناهنجاري است اما در افراد زيادهرو نمود ويژهاي دارد. داشتن خانههاي گرانقيمت، مجلل و لوكس، سوئيتهاي آنچناني، تعدد آپارتمانهاي مختلف در سطح شهر، لوازم زائد و غيرضروري يا گرانقيمت فراوان در خانه، اتومبيلهاي مدل بالا و لوكس با رقمهاي نجومي، غذاهاي متنوع و رنگارنگ و جشنها، ميهمانيها و عروسيهاي مختلف و مختلط، همگي گوشهاي از اين آسيب جدي بوده كه متوجه جامعه اسلامي است.
آيا غفلت از اين مسئله چيزي جز آشفتگي و ايجاد شكاف طبقاتي بيشتر را در جامعه در پي دارد؟ آيا هلاكت جامعه ما چيزي غير از اين است؟ اين گونه است كه مسرفان همچون موريانه ريشههاي درخت اجتماع را ميخورند.
ببخشيد و غني شويد
خداوند متعال در قرآن كريم به پيروان خود ميفرمايند: وَ أَنْفِقُوا في سَبيلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَيْديكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ: اي مؤمنين در راه خدا از مال و اموال خود انفاق كنيد و با دستان خودتان، خويشتن را به هلاكت و نابودي نرسانيد كه خداوند دوستدار نيكوكاران است.
طبق بيان علما از اين آيه استفاده ميشود كه اگر انسان مال و اموال خود را در راه خدا استفاده كند از هلاكت و عاقبت به شري رهايي يافته است. استفاده مال در راه خدا فقط منحصر به انفاق، زكات يا خمس نيست. البته تمامي اينها از امور لازم و ضروري است. بنابراين انساني كه در زندگي خود دوري از تجملات و سادهزيستي و قناعت يعني به اندازه خرج كردن را الگو خود قرار داده است، قطعاً يكي از مصاديق خرج مال در راه خداست.
حد وسط يعني آرامش
سادهزيستي و دوري از تجملات هرگز و ابداً به معناي سختگيري بر خود و خانواده نيست بلكه اين موضوع در اسلام كاملاً ناپسند و مذموم بوده و از نشانههاي تفريط يعني كم گذاشتن است اما بايد در زندگي خود را در حد وسط نگه داشت و از سوي دو لبه افراط و تفريط مراقب خودمان باشيم تا به آرامش برسيم.
با شيطان عقد اخوت نبنديد
بدون شك اسراف به طور ناگهاني در زندگي كسي شكل نميگيرد بلكه عوامل ديگري مانند حرص، طمع و دنياپرستي زمينهساز آن است كه انسان را به وادي تاريكي و ورطه نابودي ميكشاند.
گروهي هستند كه خداوند متعال آنان را برادران شيطان معرفي كرده است: إِنَّ الْمُبَذِّرينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطينِ وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُورا: اسرافكاران با شياطين برادرند و شيطان نسبت به پروردگارش ناسپاس بود. البته واژه تبذير برخلاف واژه اسراف فقط در مورد ريخت و پاش در اموال به كار ميرود در حالي كه اسراف، زيادهروي در هر چيزي حتي در رفتار را نيز شامل ميشود.
پس با كمي دقت متوجه ميشويد كه اسراف در زندگي در واقع عنواني است كه چندين گناه و سياهي اخلاقي را يدك ميكشد. البته هنگامي كه اين مسائل براي برخي از افراد مبتلي بيان ميشود، شايد در جواب بگويند كه ما دوست داريم اين گونه زندگي كنيم و اختيار اموال خودمان را داريم. اين دسته از پاسخها از سوي اين اشخاص دقيقاً مانند همان جوابهايي است كه كافران و گمراهان پيش از آنان در مقابل دعوت پيامبران بيان ميكردند. جاي افسوس دارد كه شيطان با همان ترفند هميشگي خود، مسلمانان را از مسير مستقيم خارج ميكند و آنها نيز از اين موضوع به طور كامل غافلند.
ايستادگي در مقابل مسرفين
طبق آيات و روایات شريفه قرآن كريم، وظيفه همگي ما در مقابل مسرفين ايستادگي و عدمتبعيت از آنان است تا به مرور زمان از تعداد آنان كاسته شود و در نهايت اين فرهنگ غلط ريشهكن شود. وَ لا تُطيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفينَ: از اهل اسراف تبعيت و پيروي نكنيد. اميدواريم كه شاهد تقليل و تضعيف اين فرهنگ اشتباه در جامعه باشيم.
* كارشناس مذهبي
