ازآن روي كه مجلس خبرگان رهبري عهدهدار امور مهمي است كه بايد با دقت نظر و ظرافت خاصي درباره آنها تصميم بگيرد، لذا براي پيشبرد اهداف خود به تشكيلات و ساختار منظمي نياز دارد. بحث در اين مقال راجع به هيئت رئيسه اين مجلس است كه به هيئت رئيسه دائم و سني تقسيم ميشود و هر كدام عهدهدار وظايف خاص خود هستند. پس از آن به كميسيونهاي اين مجلس ميپردازد و وظايف هر يك را جداگانه شرح ميدهد، اما قبل از آن مناسب ديده ميشود كه محل تشكيل خبرگان نيز بيان شود.
1ـ محل تشكيل خبرگان
پس از اينكه نمايندگان مجلس خبرگان رهبري با رأي مستقيم و مخفي مردم انتخاب شدند، بايد مانند نمايندگان مجلس شوراي اسلامي جلسات خود را براي اجراي وظايف تشكيل دهند. مطابق آييننامه داخلي مجلس خبرگان محل تشكيل جلسات اين مجلس فقط شهر مقدس قم است و هيچ محل ديگري براي تشكيل جلسات آن رسميت ندارد. پس اگر جلسات اين مجلس به عنوان مثال در تهران تشكيل شود و در خصوص موضوعاتي تصميمگيري كنند، از آنجايي كه جلساتشان را در محل قانوني تشكيل ندادهاند، مصوبات آنها نيز فاقد اعتبار خواهد بود، اما با توجه به اينكه در برخي موارد ممكن است تحت شرايط خاص تشكيل جلسات در شهر ديگري ضرورت يابد، آييننامه مذكور تحت ضوابط و شرايط خاصي اين امر را تجويز كرده است. به نظر ميرسد با توجه به اين آييننامه در دو صورت ميتوان در محل ديگري غير از شهر مقدس قم جلسات را تشكيل داد:
مورد اول: تصويب اكثريت مطلق حاضران در جلسه رسمي، براي هر اجلاسيه يا هر جلسه. بنابراين اولاً اين امر بايد به تصويب اكثريت مطلق حاضران در جلسه رسيده باشد و ثانياً اين موضوع بايد در جلسه رسمي به تصويب حاضران برسد. با احراز اين دو شرط تشكيل جلسات در محل ديگر قانوني و رسمي است و مصوبات نيز اعتبار كامل خواهند داشت.
مورد دوم: با گرفتن امضا از اكثريت مطلق نمايندگان منتخب كه اعتبارنامه آنها به تأييد شوراي نگهبان رسيده باشد توسط هيئت رئيسه براي هر اجلاسيه يا جلسه. در اين فرض نيز بايد اولاً اين امر به امضاي اكثريت مطلق نمايندگان منتخب رسيده باشد و ثانياً اعتبارنامه نمايندگان منتخب به تأييد شوراي نگهبان برسد.
2ـ هيئت رئيسه مجلس خبرگان
مجلس خبرگان دو هيئت رئيسه دارد: يكي هيئت رئيسه سني و ديگري هيئت رئيسه دائم. در اينجا چگونگي انتخاب و وظايف هيئت رئيسه سني بررسي ميشود و سپس همين مباحث در خصوص هيئت رئيسه دائم نيز بيان خواهد شد.
2ـ1ـ هيئت رئيسه سني
پس از اينكه اعضاي مجلس خبرگان انتخاب شدند، بلافاصله در اولين جلسه رسمي هر دوره هيئت رئيسه سني بايد تعيين شوند. اعضاي هيئت رئيسه سني عبارتند از يك رئيس، دو نايب رئيس و دو نفر نيز به عنوان منشي كه رئيس با اكثريت مطلق و ديگران با اكثريت نسبي انتخاب ميشوند. اين اعضا بر مبناي شناسنامه انتخاب خواهند شد. مسنترين فرد از اعضاي خبرگان حاضر به عنوان رئيس سني و دو نفر ديگر نيز به عنوان نايب رئيس اول و نايب رئيس دوم انتخاب و دو نفر از جوانترين اعضاي خبرگان حاضر به سمت منشي تعيين ميشوند و در جايگاه هيئت رئيسه قرار ميگيرند.
2ـ2ـ هيئت رئيسه دائم
همانطور كه قبلاً اشاره شد، هيئت رئيسه سني بايد بلافاصله به اجراي انتخابات هيئت رئيسه دائم بپردازد. اين هيئت مركب از يك رئيس، دو نايب رئيس، دو منشي و دو كارپرداز است. انتخاب رئيس با اكثريت مطلق آراي خبرگان و با رأي مخفي خواهد بود، لذا انتخاب رئيس در صورتي معتبر است كه اولاً اكثريت مطلق به وي رأي دهند و ثانياً اكثريت مطلق مجموع خبرگان بايد رأي داده باشند نه اكثريت مطلق حاضران در جلسه و ثالثاً اين رأيگيري بايد به صورت مخفي انجام شده باشد. بنابراين اگر شرايط فوق اعمال و اجرا نشود انتخاب رئيس فاقد اعتبار خواهد بود.
در صورتي كه در انتخاب رئيس اكثريت مطلق حاصل نشود، از بين دو نفري كه بيشترين آرا را داشتهاند، با رأيگيري مجدد و اكثريت نسبي آرا انتخاب ميشوند. پس اگر اكثريت مطلق حاصل نشد، در رأيگيري مجددي كه بين دو نفري كه بيشترين آرا را آوردهاند، اكثريت نسبي آرا ملاك اعتبار است. ديگر اعضاي هيئت رئيسه دائم هر كدام جداگانه و با اكثريت نسبي و با رأي مخفي انتخاب ميشوند. در خصوص دو نايب رئيس بايد گفت كه نواب رئيس به ترتيب تعداد آرا به عنوان نايب رئيس اول و نايب رئيس دوم انتخاب ميشوند و در غياب رئيس مجلس به ترتيب وظايف و اختيارات او را به عهده خواهند گرفت.
در صورتي كه هر دو نايب رئيس داراي آراي مساوي باشند، برعكس هيئت رئيسه سني كه در صورت تساوي سن با قرعه مشكل حل ميشد، در اينجا مطابق آييننامه داخلي مجلس خبرگان قرعه آخرين راهحل نيست. در واقع در اين فرض در صورت تساوي آرا مسنترين آنها به عنوان نايب رئيس اول انتخاب خواهد شد.
اما از طرف ديگر در صورتي كه هر دو نفر سن مساوي داشته باشند، به نظر ميرسد بايد از همان ملاك كه براي حل مشكل هيئت رئيسه سني در خصوص تساوي سن اتخاذ شد، استفاده كرد، زيرا در اينجا اين موضوع تساوي سن است. لذا در صورت تساوي سن بايد به قيد قرعه يكي را به عنوان نايب رئيس اول و ديگري را به عنوان نايب رئيس دوم انتخاب كرد. پس از اينكه هيئت رئيسه دائم انتخاب شد، جلسات مجلس خبرگان توسط هيئت مذكور اداره ميشود.
3ـ كميسيونهاي مجلس خبرگان
از آنجايي كه مجلس خبرگان وظايف متعدد و خطيري به عهده دارد و اعضاي آن بايد اين وظايف را به اجرا درآورند، كميسيونهايي براي اين امر ايجاد شده است. مطابق آييننامه داخلي مجلس خبرگان اين مجلس ميتواند براي اجراي هر يك از وظايف خود كه بررسيهاي مقدماتي و تهيه گزارش است كميسيوني از اعضاي خبرگان تشكيل دهد. تعداد اعضا و مدت آنها را مجلس تعيين ميكند. هر كميسيون نيز ميتواند با تصويب اكثريت اعضاي خود براي مشاوره از صاحبنظران دعوت كند. شركت هر يك از خبرگان در جلسات كميسيونها براي استماع مذاكرات آن يا اظهارنظر بدون داشتن حق رأي بلامانع است.
مسائلي در جلسات قابل طرح و بررسي است كه قبلاً به امضاي حداقل پنج نفر پيشنهاد شده باشد. اين پيشنهادها در اختيار هيئت رئيسه مجلس قرار ميگيرد و هيئت مذكور پيشنهادها را به ترتيب وصول در مجلس به بحث ميگذارد و در صورتي كه مجلس لازم دانست براي بررسي مقدماتي، اصلاح و تهيه گزارش براي رد يا تصويب به كميسيون ارجاع ميكند و كميسيون بعد از مدتي كه از طرف هيئت رئيسه و با توافق آن تعيين ميشود، گزارش را به هيئت رئيسه تسليم ميكند و هيئت رئيسه به ترتيب وصول و اهميت آنها را در دستور جلسات قرار ميدهد.
براي عضويت در كميسيونها نيز يا افراد شخصاً داوطلب عضويت در كميسيونها ميشوند يا اينكه ساير افراد آنها را براي عضويت در يك كميسيون پيشنهاد ميكنند. اعضاي هر كميسيون براي مدت دو سال با رأي مخفي انتخاب ميشوند. هر شخصي كه بيشترين رأي را كسب كند، عضو اصلي محسوب ميشود و ساير افراد به عنوان اعضاي عليالبدل انتخاب ميشوند.
حال كه بهطور اجمال كميسيونهاي مجلس شناسايي شدند، لازم است هر يك از كميسيونهاي مجلس خبرگان ذكر و وظايف و اهداف تشكيل آنها بررسي شوند.
3ـ1ـ كميسيون امور مالي و اداري
اين كميسيون بررسي امور مالي و اداري مجلس خبرگان را به عهده دارد. اهم وظايف اين كميسيون عبارتند از: تحقيق و تسويه كليه محاسبات و رسيدگي به بودجه سالانه و مخارج بودجه مجلس خبرگان و تقديم گزارش آن به مجلس خبرگان، رسيدگي و مداقه در لايحه تفريغ بودجه مجلس خبرگان كه بايد پس از تطبيق بودجه با اسناد خرج، گزارش آن را بعد از خاتمه دوره عمل سال مالي به مجلس شوراي اسلامي تقديم كند، نظارت و مراقبت در خصوص اجراي مقررات بودجه مصوبات مجلس خبرگان، بازرسي و رسيدگي دقيق و نظارت به كليه اموال و اشياي منقول و غيرمنقول در مجلس خبرگان از هر نوع و هر جنسي كه باشد. لذا اين كميسيون بهمنظور رسيدگي و تحقيق در امور مالي و اداري مجلس خبرگان تشكيل ميشود و بايد وظايف خود را در اين زمينه انجام دهد.
3ـ2ـ كميسيون اصل 108 قانون اساسي (كميسيون آييننامه و انتخابات)
به موجب اصل 108 قانون اساسي: «قانون مربوط به تعداد و شرايط خبرگان، كيفيت انتخابات آنها و آييننامه داخلي جلسات آنان براي نخستين دوره بايد بهوسيله فقهاي اولين شوراي نگهبان تهيه و با اكثريت آراي آنان تصويب شود و به تصويب نهايي رهبر انقلاب برسد. از آن پس هر گونه تغيير و تجديد نظر در اين قانون و تصويب ساير مقررات مربوط به وظايف خبرگان و در صلاحيت خود آنان است.» لذا مطابق اصل فوق هر گونه تغيير و تجديد نظر در قانون انتخابات مجلس خبرگان و تصويب ساير مقررات مربوط به وظايف خبرگان و نيز تعداد و شرايط خبرگان، كيفيت انتخاب آنها و آييننامه داخلي جلسات آنان به تصريح اين اصل در صلاحيت خود مجلس خبرگان است.
بنابراين مجلس خبرگان بهمنظور بررسي و تدوين قوانين مربوط به خبرگان، از جمله انتخابات و آييننامه داخلي مجلس، كميسيوني تحت عنوان كميسيون اصل 108 قانون اساسي را تشكيل ميدهد تا به اين امر مبادرت ورزد. اعضاي اصلي اين كميسيون 11 نفر و اعضاي عليالبدل آن چهار نفر هستند.
3ـ3ـ كميسيون اصل 108 و 109 قانون اساسي
مطابق اصل 108 و 7 قانون اساسي: «پس از مرجع عاليقدر تقليد و رهبر كبير انقلاب جهاني اسلام و بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران، حضرت آيتاللهالعظمي امام خميني(ره) كه از طرف اكثريت قاطع مردم به مرجعيت و رهبري شناخته و پذيرفته شدند، تعيين رهبر به عهده خبرگان منتخب مردم است. خبرگان رهبري درباره همه فقهاي واجد شرايط مذكور در اصول 5 و 109 قانون اساسي بررسي و مشورت ميكنند و هر گاه يكي از آنان را اعلم به احكام و موضوعات فقهي يا مسائل سياسي و اجتماعي يا داراي مقبوليت عامه يا واجد برجستگي خاص در يكي از صفات مذكور در اصل 109 تشخيص دهند او را به رهبري انتخاب ميكنند و در غير اين صورت يكي از آنان را به عنوان رهبر انتخاب و معرفي ميكنند. رهبر منتخب خبرگان ولايت امر و همه مسئوليتهاي ناشي از آن را به عهده خواهد داشت. رهبر در برابر قوانين با ساير افراد كشور مساوي است.»
از طرف ديگر اصل 109 به شرايط و صفات رهبري ميپردازد. شرايط و صفاتي كه رهبر بايد آنها را داشته باشد تا بتواند رهبري امت اسلامي را به عهده بگيرد. به موجب اين اصل اين شرايط و صفات عبارتند از: «1ـ صلاحيت علمي لازم براي افتا در ابواب مختلف فقه، 2ـ عدالت و تقواي لازم براي رهبري امت اسلام، 3ـ بينش صحيح سياسي و اجتماعي، تدبير، شجاعت، مديريت و قدرت كافي براي رهبري. در صورت تعدد واجدين شرايط فوق شخصي كه بينش فقهي و سياسي قويتري داشته باشد مقدم است.»
اصل پنجم قانون اساسي نيز بيان ميكند: «در زمان غيبت حضرت وليعصر(عج) در جمهوري اسلامي ايران ولايت امر و امامت امت به عهده فقيه عادل، باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدير و مدبر است كه طبق اصل 107 عهدهدار آن ميشود.»
بنابراين بهمنظور آمادگي مجلس خبرگان براي اجراي اصول فوق، كميسيوني مركب از 11 نفر عضو اصلي و چهار نفر عضو عليالبدل تشكيل ميشود تا درباره شرايط و صفات همه كساني كه در مظان رهبري قرار دارند، تحقيق و بررسي لازم انجام شود و پس از بررسي كامل نتايج آن را به هيئت رئيسه ارائه كند. در واقع اين كميسيون دو وظيفه به عهده دارد: اول، شرايط مذكور در اصل 109 را بررسي كند، مثل صلاحيت فقهي، حل تعارض ميان شرايط، توضيح و تشريح مفهوم بينشهاي سياسي و اجتماعي، صلاحيت افتا يا مديريت و بحثهايي از اين قبيل. وظيفه دوم اين كميسيون بررسي مصاديق رهبري است. وظيفه خبرگان اين است كه هم نسبت به تشخيص مصاديق آمادگي داشته باشد و هم نسبت به تشخيص خصوصيات مذكور در اصل قانون اساسي و شرايط مذكور در اصل 107. (1)
3ـ4ـ كميسيون تحقيق اصل 111 قانون اساسي
اصل 111 قانون اساسي بيان ميدارد كه هر گاه رهبر از انجام وظايف قانوني خود ناتوان شود يا فاقد يكي از شرايط مذكور در اصل 5 و 109 قانون اساسي شود يا معلوم شود از آغاز فاقد بعضي از شرايط بوده است از مقام خود بركنار خواهد شد. تشخيص اين امر به موجب اصل فوق به عهده مجلس خبرگان است.(2)
اين اصل در ادامه اشعار ميدارد كه در صورت فوق يا كنارهگيري يا عزل رهبر خبرگان موظفند در اسرع وقت نسبت به تعيين و معرفي رهبر جديد اقدام كنند. در اين حالت تا هنگام معرفي رهبر شورايي مركب از رئيسجمهور، رئيس قوه قضائيه و يكي از فقهاي شوراي نگهبان به انتخاب مجمع تشخيص مصلحت نظام همه وظايف رهبر را بهطور موقت به عهده ميگيرد و چنانچه در اين مدت يكي از آنان به هر علت قادر به انجام وظيفه نباشد، فرد ديگري به انتخاب مجمع با حفظ اكثريت فقها در شورا بهجاي وي نصب ميشود. به موجب قسمت اخير اين اصل هر گاه رهبر بر اثر بيماري يا حادثه ديگري موقتاً از انجام وظايف رهبري ناتوان شود، در اين مدت شوراي مذكور در اين اصل وظايف او را عهدهدار خواهد بود.
بهمنظور اجراي اصل 111 قانون اساسي و براي نظارت بر استمرار شرايطي كه در اصول 5 و 109 قانون اساسي براي رهبري ذكر شده است و تصميمگيري در موارد فقدان آن، كميسيون تحقيق تشكيل ميشود. در آييننامه داخلي مجلس خبرگان درباره اصل 111 قانون اساسي آمده است كه بهمنظور اجراي اين اصل خبرگان با اكثريت مطلق آرا در مرحله اول در صورت عدم تحصيل اكثريت مطلق با اكثريت نسبي و در مرحله دوم از ميان اعضاي خود هيئت تحقيقي را براي مدت دو سال با رأي مخفي انتخاب ميكند تا به وظايف مذكور در اين قانون مبادرت ورزد. اجراي اين اصل به بررسي و تحقيقات مقدماتي نياز دارد، يعني تشخيص اينكه رهبر به وظايف قانوني خود عمل ميكند يا نه يا از اول فاقد بعضي از شرايط بوده است يا نه، همه احتياج به بحث و بررسي دارد.
تحقيقات و مذاكرات اين كميسيون محرمانه هستند. مجلس خبرگان بهوسيله اين كميسيون بر رهبري نظارت دارد. (3)
3ـ5ـ كميسيون سياسي - اجتماعي
اين كميسيون بهمنظور آگاهي مستمر اعضاي مجلس خبرگان از تحولات مهم داخلي و بينالمللي، خصوصاً در مسائل سياسي، امنيتي، فرهنگي و اقتصادي تشكيل ميشود. كميسيون مذكور موظف است با تشكيل جلسات با حضور نخبگان و مسئولان امور سياسي، امنيتي، فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي، مسائل مهم داخلي و بينالمللي را كه به نحوي به انجام وظايف خبرگان ـ بهويژه وظايف مذكور در اصول 107 و 109 قانون اساسي ـ مربوط است بررسي و گزارش آن را به هيئت رئيسه تقديم كند تا در اولين اجلاسيه خبرگان به اطلاع اعضا برسد. (4)
3ـ6ـ كميسيون بررسي راههاي پاسداري و حراست از ولايت فقيه
اين كميسيون بهمنظور بررسي راههاي مناسب پاسداري و حراست از ولايت فقيه تشكيل ميشود. اهم وظايف اين كميسيون ارائه پيشنهاد به هيئت رئيسه در اين امور است:
1ـ تحقيق و پژوهش در موضوع حكومت اسلامي، بالاخص ولايت فقيه، تأليف و نشر آن به صورتهاي مناسب و پاسخ به شبهات
2ـ معرفي ولايت فقيه در مجامع علمي داخل و خارج كشور و در سطح عموم مردم
3ـ بررسي شيوههاي مناسب تدريس و ترويج انديشه حكومت اسلامي و ولايت فقيه در سطوح مختلف تحصيلي دانشآموزان و دانشجويان و نيز در سطح رسانههاي عمومي، خصوصاً صدا و سيما و ارائه راهكارهاي مناسب به هيئت رئيسه مجلس خبرگان
4ـ دبيرخانه مجلس خبرگان
مجلس خبرگان، علاوه بر كميسيونها يك دبيرخانه دارد كه رئيس آن را هيئت رئيسه مجلس خبرگان انتخاب ميكند. رئيس چند معاون دارد كه توسط وي انتخاب ميشوند. دبيرخانه مذكور همچنين يك مركز تحقيقات علمي است كه در زمينه حكومت اسلامي و ولايت فقيه تحقيق ميكند. (5)
پينوشتها در سرويس تاريخ «جوان» موجود است.
