ما هر زمان ميخواهيم الگوهاي رفتاري صحيح را به مردم نشان دهيم از بالا به پايين ميآموزيم. در هرم جامعهشناختي ما ميگوييم هرچه جايگاه بالاتر باشد شخص الگوي سازندهتري است. دقيقاً به همين دليل است كه وقتي ميخواهيم رفتار صحيحي را به بچهها ياد بدهيم از پدر و مادرشان ميخواهيم كه الگو بشوند، رفتار كنند و سخن بگويند تا كودكشان هم بياموزد. مشابه اين الگوسازي را ما در جامعه هم داريم. اگر ميخواهيم رفتاري در جامعه ماندگار شود بايد از رأس هرم شروع كنيم. البته در اين زمينه استثنا هميشه وجود دارد. براي مثال ما وقتي ميخواهيم به مردم بياموزيم در مقابل رفتار اشتباهي كه از آنها سر ميزند ياد بگيرند موظف هستند عذرخواهي و دلجويي كنند بايد اول از مسئولان بخواهيم كه بهترين و پررنگترين نمونه براي اين مسئله باشند. اگر مسئولان ما ياد بگيرند در مقابل رفتار اشتباهشان از مردم و كارمندان عذرخواهي كنند همان كارمند ياد ميگيرد در جمع خانواده خودش، محل سكونتش و حتي در جمع فاميل اگر رفتار اشتباهي داشت عذرخواهي كند و اين كار را ننگ نداند.
بزرگان عذرخواهي كنند
نميدانم چه مشكلي است كه مسئولان ما فكر ميكنند اگر از زيردستيها عذرخواهي كنند شأن خود را پايين آوردهاند و همين باعث ميشود به اهدافشان نرسند. برعكس من ايمان دارم اگر مسئولي بهخاطر اشتباهش عذرخواهي نكند قطعاً از سوي مردم و كارمندانش منفور و رانده ميشود، چنين مسئولي چطور ميخواهد در شرايط نفرت به اهدافش برسد؟
فراموش نكنيم يكي از مهمترين ملاكهاي جوامع پيشرفته نگاه برابري است. هيچكس نبايد در هيچ موضعي به خودش اجازه بدهد به بقيه از موضع بالا نگاه كند همانطور كه اگر وقتي مسئولان بخواهند برنامه و هدفي را براي جامعه طرح كنند ميآيند از موضع پايين به زندگي و نيازهاي مردم نگاه ميكنند تا ديد درستتري داشته باشند در مواقع اشتباه هم بايد همين نگاه برابري را داشته باشند.
خطاهاي كوچك را بزرگ نكنيم
ما هيچ وقت نبايد فراموش كنيم كه آدمي ممكنالخطاست، نه اينكه اجازه هر اشتباهي را داشته باشد، اما به هرحال معصوم نيست و امكان اشتباه و خطا در او وجود دارد در نتيجه بروز خطا در زمينههاي شغلي و رفتاري و ارتباطي اجتنابناپذير است، اما مهم اين است كه خطاهاي كوچك نبايد در ذهن افراد بزرگ جلوه كند. گاهي اوقات ميبينيم يك خطاي كوچك در ذهن يك دوست آنچنان بزرگ جلوه كرده كه پس از سالها هنوز در ذهنش ماندگار است و به محض ديدن ما خطايمان در ذهنش متبادر ميشود.
خودمان را جاي ديگران بگذاريم. چندبار در مقابل خطا و اشتباه ديگري كه عذرخواهي پسوندش نبوده ذهنمان مشغول شده و خاطره تلخ در ذهنمان جاگير شده است؟ چند سال بعد و با گذراندن اتفاقات بدتر از سرمان، با ديدن او بلافاصله خاطره اشتباهش در ذهنمان مرور شده است؟ ميبينيد چقدر سخت است؟ همين اتفاق نيز ميتواند براي طرف مقابل شما يعني كسي كه باعث رنجش و آزارش شدهايم، ايجاد شود. پس ما هم حق نداريم ايجادكننده چنين خاطراتي در ذهن نزديكانمان باشيم. ما حق داريم به خاطر عدم اشراف كاملمان خطا كنيم اما حق نداريم به خاطر خودخواهي اين خطا را در ذهن ديگران ماندگار كنيم پس با خودمان قرار بگذاريم كه هر خطايي را با يك عذرخواهي پاك و جبران كنيم.
عذرخواهي در چند مرحله
براي عذرخواهي ميتوانيد چند مرحله را در ذهنتان مرور كنيد تا بتوانيد با اين موضوع راحتتر سازگار شويد.
مرحله اول اينكه بدانيد اشتباهي از شما سرزده است؛ اينكه به خودتان بگوييد اين اشتباه بزرگ نيست و نياز به عذرخواهي ندارد؛ يا با خودتان فكر كنيد كار خاصي انجام نداده، اصلاً منصفانه نيست، در اين مواقع بايد از موضع طرف مقابلتان به موضوع نگاه كنيد. اگر حتي لحظهاي به اين فكر كرديد كه طرف مقابل در مورد اشتباه شما مبالغه كرده، زيادي حساسيت نشان داده، طرف مقابل در مقابل شما دست به رفتارهاي تلافيجويانه زده يا كارهايي در حق شما انجام داده كه خيلي بدتر از اشتباهتان بوده، بدانيد كه چون هنوز به اشتباهي كه مرتكب شدهايد واقف نيستيد پس آمادگي ورود به مرحله بعد را نداريد.
خلاصه مرحله اول يعني اينكه شما بدانيد و مطمئن باشيد اشتباهي مرتكب شدهايد تا براي جبران آن دست بهكار شويد. خودتان را جاي آن فرد بگذاريد و تصور كنيد كه نتيجه نهايي اشتباهي كه در حق او انجام دادهايد بر سر شما آمده است. شما حق نداريد بگوييد: «خيلي خب، اگر كسي اين كار را با من ميكرد من ناراحت نميشدم.» در اين مواقع بايد دنيا را از دريچه نگاه او و با افق احساسي وي ببينيد.
ورود به مرحله دوم مستلزم اين است كه شما بدانيد چرا ميخواهيد از طرف ديگر عذرخواهي كنيد. شما اگر از دليل اصلي و مهم رفتاري كه انجام دادهايد مطلع باشيد به اين معناست كه از عمق اشتباه خودتان آگاه هستيد، به اشتباهتان اعتراف ميكنيد و تنها در اين صورت است كه حاضر ميشويد يك عذرخواهي در حد و اندازه اشتباهتان داشته باشيد.
ورود به مرحله بعد در حقيقت مجوز آمادگي شماست. بدانيد كه عذرخواهي كردن تنها به زبان آوردن چند كلمه نيست چون اگر انرژي صادقانه تأسف و ناراحتي شما پشت كلمات نباشد ممكن است طرف مقابلتان نه تنها نبخشدتان بلكه بيشتر آزرده خاطر شود. ياد بگيريد كه صرفاً براي رفع كدورت قلبي طرف مقابلتان و نه براي منافع شخصي بايد از طرف مقابلتان عذرخواهي كنيد.
خلاصه اينكه شما نميتوانيد عذرخواهيتان را به چند كلمه «ببخشيد، متأسفم، معذرت ميخوام و...» محدود كنيد و همه چيز را تمامشده فرض كنيد. بايد بدانيد عذرخواهي در حقيقت يعني توضيح دهيد كه چرا عذرخواهي ميكنيد. به طرف مقابلتان ثابت كنيد كه متوجه شدهايد چه كار اشتباهي در حق او انجام دادهايد. مثلاً اگر در جمع به او انتقاد تندي كردهايد بگوييد «من را ببخش، من حق نداشتم در جمع با چنين لحني با تو صحبت كنم، ميدانم تو از دست من ناراحتي و حق داري دلخور باشي». اين جملهها نشان ميدهد كه هم شما به اشتباهي كه انجام دادهايد واقف هستيد هم به طرف مقابلتان حق ميدهيد كه ناراحت باشد اما در عين حال در صدد جبران هستيد. زمان گفتن جملات عذرخواهي نبايد با حالت طعنه و كنايه و به روشي كلي و بيمعني و مفهوم صحبت كنيد.
مسئوليت اشتباهتان را بپذيريد
بعد از مرحله عذرخواهي كامل نوبت به اين ميرسد كه شما قوي باشيد و هر اتفاقي كه انتظارتان ميكشد را بپذيريد. فراموش كه نكردهايد در قدم اول تأكيد كردم نسبت به رفتار غلط خود موضع بالا نداشته باشيد بلكه در مرحله عذرخواهي بايد حتي از موضع طرف مقابلتان هم كوتاهتر باشيد. قبول كنيد كه بعد از عذرخواهي شما طبيعي است كه دو حالت وجود داشته باشد حالت اول اينكه عذرخواهي شما صميمانه پذيرفته شود و حالت دوم اينكه ممكن است متهم شويد كه داريد نقش بازي ميكنيد و حقيقتاً پشيمان نيستيد؛ حتي ممكن است به دغلبازي و حقه متهم شويد. اگرچه شما با عذرخواهي كار درستي انجام دادهايد و اين بهتر از عذرخواهي نكردن و دست روي دست گذاشتن است اما بپذيريد ممكن است كار اشتباه شما آنقدر باعث آزار طرف مقابلتان شده كه در چنين زماني امكان بخشش شما را ندارد.
آخر كلام اينكه اگرچه در نگاه اول، اظهار پشيماني و عذرخواهي كردن بسيار سخت است اما فراموش نكنيد ديگران حق دارند به خاطر رفتار اشتباه ما ناراحت شوند و ما بايد عذرخواهي كنيم پس بهتر است با كمي تمرين كردن اين مرحله را براي خودمان ساده كنيم. رفتهرفته در اين مسير ميتوانيد به نقطهاي برسيد كه بلافاصله پس از آنكه متوجه شديد باعث آزردگي روحي كسي شدهايد، به سرعت و با كمال صميميت عذرخواهي ميكنيد. عذرخواهي به موقع باعث حفظ احترام و بزرگي شما ميشود.
*
جامعهشناس و تحليلگر رفتار
کودکانمان اگر واژه عذر خواهی رادر
