در اين ميان ممكن است در انجام وظيفه شرعي امر به معروف و نهي از منكر سهلانگاري كرده و از انجام يك فريضه الهي خودداري كردهايم، شايد از آن منظر كه با بايد و شايدهاي مختلفي در رسالت امر به معروف و نهي از منكر مواجه شدهايم و خلأهاي متعددي باعث دست و پاگير شدنمان براي انجام عمل خير به همنوعانمان شده است. عواملي همچون فراواني مصاديق امر به معروف و نهي از منكر، تغيير در نوع سبك زندگي رفتاري انسانها اعم از عدم اعتماد متقابل، نداشتن محبت، ايثار و فداكاري، انتقادپذير نبودن افراد و خودمحوري و تكبعدي فكر كردن باعث شدهكه امر به معروف و نهي از منكر در جامعه به خوبي به كار گرفته نشود در حالي كه امر به معروف و نهي از منكر بهترين ابزار نظارت اجتماعي است.
تحقق يافتن امر به معروف و نهي از منكر بهطور مسلم قواعد و چارچوبهاي خاصي برحسب زمان و مكان منطبق با آن ميطلبد. در ديدگاه نخست افراد بايد از ملزومات افعال دستوري در حيطه انجام دادن به اعمال معروف و منكر و نيز از نظر شرعي آگاهي كامل داشته باشند، در اين صورت نيكي و بديهايي كه مطابق با معيارهاي جامعه برحسب زمان و مكان سنجيده ميشود به سرانجام معقولي ميرسد.
كمك طلبيدن از آموزههاي ديني و كتاب آسماني قرآن ميتواند مهمترين منبع براي شناخت حق و باطل در جامعه باشد. قرآن منكر و معروف را با تماميت كامل در دو بعد زماني و مكاني و متناسب با شرايط روحي و رواني در مورد افراد مشخص كرده است. از منظر قرآن امر به معروف و نهي از منكر ابزاري براي جلوگيري از ظلم به آزاديهاي معقول و مشروع انسانهاست. ناگفته نماند در فرامين امر به معروف و نهي از منكر بايد از تجسس، سوءظن و بدگماني در مورد افراد اجتناب شود و فقط به آنچه مشهود و مكشوف است بسنده گردد و در حريم خصوصي افراد كه شرع به رسميت شناخته نبايد سرك كشيد. پيامد منفي حاصل از رفتار نابجا و تعريف نشده در اين زمينه موجب اختلال در روند بهبود زندگي عامه مردم ميشود.
عمدهترين معروفهايي كه ميتواند در چارچوب قوانين امر به معروف و نهي از منكر قرار بگيرد مصاديقي همچون شفافيت و پاسخگويي، لزوم مشورت، مردمي بودن، رعايت برابري مردم و اطاعت و فرمانبري است.
امر به معروف و نهي از منكر از جمله مهمترين دستورهاي ديني و تكاليف الهي است كه اهميت زيادي را نسبت به بسياري از واجبات ديگر دارد چراكه رواج خوبي و واجبات در گرو انجام اين تكاليف است. قيامها و حقطلبيهاي بزرگان دين در قالب امر به معروف و نهي از منكر صورت گرفته است كه يكي از آنها قيام خونين سيدالشهدا(ع) در كربلاست كه عملاً و صراحتاً انگيزه قيام را عمل به واجب برشمردهاند. باريتعالي با بيان «يأمُرُهُم بِالمَعروفِ وَ ينهاهُم عَنِ المُنكر» صراحتاً همگان را به اين دو فريضه مهم دعوت ميفرمايند. همچنين مروري بر برخي از احاديث در اين زمينه بيانكننده اهميتي است كه اين دو واجب در اسلام دارد:
امر به معروف و نهي از منكر را ترك نكنيد كه افراد شرور و بدكار جامعه بر شما مسلط ميشوند و آن گاه هر چه دعا كنيد به اجابت نرسد. (حضرت امام علي(ع) - نهجالبلاغه، نامه 47)
تمام كارهاي نيك، حتي جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهي از منكر چون قطره آبي است در برابر درياي پهناور. (حضرت امام علي (ع) - نهجالبلاغه، حكمت374)
امر به معروف و نهي از منكر فريضه بزرگ الهي است كه همه واجبات با آن برپا ميشود و به وسيله آن امنيت برقرار ميگردد، كسب و كار مردم حلال و حقوق افراد تأمين ميشود و در سايه آن آباداني ميآيد و از دشمنان انتقام گرفته ميشود و كارها رو به راه ميگردد. (حضرت امام باقر (ع) - وسائل الشيعه، ج 11، باب اول، حديث 6)
هر كس به كار نيكي امر يا از بدي بازدارد يا مردم را به خير راهنمايي كند يا به نحوي موجبات تشويق آنها را فراهم سازد، در آن عمل خير سهيم و شريك است و همچنين، هر كس امر به كار بد كند يا ديگران را بدان راهنمايي و تشويق نمايد، او نيز شريك است. (حضرت رسول اكرم (ص) - تفسير نمونه،
ج 4، ص 39 )
