در شمارههاي گذشته صفحه تاريخ، كاركردهاي سياسي هيئت مذهبي در سالهاي منتهي به انقلاب اسلامي مورد بررسي قرار گرفت. اينك در مقالي كه پيش روي داريد، كاركردهاي فرهنگي اين هيئتها در ساليان مبارزه مورد بررسي قرار گرفته است.
پرواضح است كه درتمامي ادوار پيدايش و نشو و نماي هيئتها و تكاياي حسيني(ع)، مهمترين كاركرد اين كانونها، كاركرد فرهنگي بوده است. درواقع كاركردهاي سياسي، اقتصادي و حتي نظامي اين كانونها، در بستر كاركرد فرهنگي آنها ايجاد شده و رشد يافته است. از اين رو سخن گفتن از كاركرد فرهنگي هيئتها در واقع سخن گفتن از مهمترين وظيفه و نقش اجتماعي آنهاست. درسالهاي منتهي به انقلاب اسلامي است. هيئتهاي مذهبي عمدتاً در عرصههاي فرهنگي که در ادامه میآید نقشآفرين بودهاند.
توزيع محصولات فرهنگي - مذهبي
محصولات فرهنگي - مذهبي توزيعشده توسط هيئتهاي مذهبي عبارت بودند از: جزوهها و اوراق ديني، اعلاميههاي فرهنگي، انتشار كتاب، برپايي نمايشگاه كتاب، نوار و عكس. اعضاي هيئت بنيفاطمه(س)، ماهانه جزوههاي ديني را تهيه و به صورت رايگان ميان دانشجويان و دانشآموزان توزيع ميكردند. (1) در اين زمينه جزوههايي در موضوع ولايت در دفتر هيئت تكثير و بين اعضا توزيع ميشد.
يكي از برجستهترين كارهاي فرهنگي هيئت قائميه، انتشار كتابهايي در زمينههاي مختلف است. از جمله كتابهاي منتشرشده ميتوان به كتابهاي آخرين تحول، سيدالشهدا، كيست مهدي(عج)، كتاب مصباحالشريعه و مفتاحالحقيقه، امامت حضرت علي(ع) در نگاه حديث غدير، انقلاب پيروزگر، كشفالحق، كتاب بهار آفرينش و نگاهي به زندگي امام حسين(ع) اشاره كرد. (2) هيئت مكتبالرضا(ع) براي آگاهي عموم از برنامههاي هيئت، اعلاميههايي را در هيئت منتشر و آنها را از طريق مسجد هدايت و مدرسه رفاه بين مردم توزيع ميكرد. (3) با توجه به اسناد به دست آمده از هيئت مكتبالحسين(ع) اين هيئت همانند هيئت مكتبالرضا(ع) برنامههاي خود را از طريق پخش اعلاميه به اطلاع عموم ميرساند. در صورت تمايل اشخاص ميتوانستند براي استفاده از اين برنامهها در هيئت شركت كنند. (4) اوراقي درباره حضرت علي(ع) در هيئت انصارالمهدي(عج) بعد از سخنراني حجتالاسلام معاديخواه ميان حاضران توزيع ميشد. (5)
برگزاري بزرگداشتها از ديگر كاركردهاي فرهنگي هيئتهاي مذهبي بود، از جمله بزرگداشت علامه سيدشرفالدين عاملي كه اعلاميه اين بزرگداشت نيز در اسناد مشاهده ميشود. مراسم بزرگداشت پنج روز بود و از وعاظ مختلف دعوت به عمل ميآمد تا در مراسم بزرگداشت حضور يابند و به سخنراني براي عموم بپردازند. نام وعاظ شركتكننده در اعلاميه آورده شده است، از جمله آنها مشكيني، محمدتقي جعفري، محمدتقي شريعتي، فاكر، مروي، روحاني، جواد محدثي و قرباني محلاتي بودند. در اين بزرگداشت چكيدهاي از قلم محمدرضا حكيمي بين مردم توزيع شد. (6) همزمان با اين بزرگداشت نمايشگاه كتاب، نوار و عكس نيز برقرار بود و افراد شركتكننده ميتوانستند از آن ديدن و كتب و نوارهاي مورد نيازشان را تهيه كنند. (7)
برگزاري جلسات سخنراني مذهبي
يكي از كاركردهاي قديمي هيئتهاي مذهبي، برگزاري جلسات سخنراني مذهبي است. با رواج فساد و اسلامزدايي در جامعه، وعاظ در جلسات سخنراني مردم بهويژه جوانان را به ايمان، تقوا، خداپرستي، حفظ دين، غفلت نكردن از ياد خدا و امر به معروف و نهي از منكر فرا ميخواندند. (8) وعاظ از مردم ميخواستند تا در كارهاي روزانه خود مراقبت كنند و از كارهاي خلاف دين كناره بگيرند. (9) وعاظ يكي از دلايل خوار و ذليل شدن مسلمين را عمل نكردن به دستورات قرآن برميشمارند. (10) از طرف ديگر مردم را از تلاش دشمنان اسلام براي اسلامزدايي و ترويج فساد آگاه ميساختند. بهطور مثال يكي از جوانان شركتكننده در هيئت به نام حقگو درباره اسلام و بهائيت مطلبي را تهيه كرد و به حضار ارائه داد. شهيد محلاتي هدف بهائيت را انحراف جوانان از دين معرفي كرد. (11)
راهكارهايي كه وعاظ براي تقويت و حفظ دين ارائه داده بودند، عبارتند از:
1- تشويق شركت مردم بهخصوص جوانان در هيئتهاي مذهبي
با توجه به اينكه اكثر ابزارهاي تبليغاتي (رسانه، مطبوعات و انتشارات كتاب) در دست شاه بود و حتي در انتشار كتاب و شعر سانسور اعمال ميشد، يكي از راههاي اساسي تقويت ايمان و حفظ دين شركت در هيئتهاي مذهبي بود. بهطور مثال شهيد محلاتي با اشاره تاريخي به دوره نجاشي و امكان تبليغات كشيشان عليه مسلمين در انتقاد از وضع تبليغات موارد زير را بيان ميكند: 1ـ آزاد نبودن وعاظ براي تبليغات 2ـ نداشتن وسايل و دستگاه تبليغ براي معرفي اسلام به جهانيان. (12) به همين دلايل شهيد محلاتي از جوانان ميخواهد تا در جلسات هيئتهاي مذهبي شركت كنند و تكايا و هيئتها را خالي نگذارند. (13) يكي ديگر از مسائلي كه شهيد محلاتي در امر تبليغ دين بدان ميپرداخت، مسئله تغيير كردن دستگاههاي تبليغ دين در دنيا بود. از جمله اين دستگاههاي تبليغي اعلاميه و حضور كشيشان حتي در كارخانهها بود، در حالي كه در ايران فقط چند مدرسه علمي وجود داشت و همين تعداد براي تربيت فرزندان در دنياي تبليغ كافي نبود. (14) شهيد محلاتي دستگاه تبليغ دين را عامل هدايت مردم به راه راست و جلوگيري از به قهقرا رفتن مردم ميدانست. (15) يكي از پيشنهادهاي وي براي تبليغات دين برقراري كلاسهاي جبراني دروس دانشآموزان در مساجد و هيئتهاي مذهبي بود تا به اين بهانه بچهها با احكام اسلامي آشنا شوند و نماز بخوانند. (16)
2ـ مطالعه نكردن جرايد و روزنامههاي مخالف مذهب، زيرا در اين روزنامهها بهجاي قلم زدن در باره دين مطالب فساد و ضد دين مطرح ميشد. شهيد محلاتي در هيئت متحده انصارالقرآن يكي از حقوق اسلام را استفاده نكردن از اينگونه جرايد و مجلهها معرفي ميكند(17) و آيتالله مكارم شيرازي به خاطر انتشار نيافتن جرايد ديني براي كودكان و نوجوانان از دولت وقت انتقاد ميكرد. (18)
3ـ ثبتنام نكردن فرزندان در مدارس غير ديني. براي نمونه آيتالله محمد خلخالي در هيئت قائميه علت مطرح نشدن مباحث ديني و مذهبي و حتي مسائلي خلاف دين و قرآن در دانشگاهها، مدارس و دبيرستانها را دخالت بيگانگان در دور نگه داشتن مردم از معنويت معرفي ميكنند. در ادامه اين مبحث آيتالله محمدعلي اسلامي نيز از مردم ميخواهد فرزندانشان را به چنين معلماني كه از سوي اجنبيها تعليم ديدهاند، نسپارند(19)
4- تبليغات و پخش اعلاميه در زمينه دين و تبيين اهداف رواج فساد در جامعه.
بهطور مثال شهيد باهنر در هيئت مكتبالحسين(ع) از مردم ميخواهند از طريق تشكيل جلسات خصوصي و عمومي، پخش اعلاميه و تبليغات به تبيين دين بپردازند تا فسادي كه دامن اسلام را فرا گرفته است از بين برود. (20)
هوشياري و آگاهسازي جوانان
مهمترين عامل آگاهي جوانان، شركت در هيئتهاي مذهبي از طريق وعاظ و انقلابيون (فعاليت فداييان اسلام در هيئتهاي قائميه و برهانيه، هيئتهاي مؤتلفه در هيئتهاي مكتبالحسين(ع)، انصارالحسين(ع) و...) بود. مرتضي خاتمي فعال هيئت مكتبالحسين(ع) راه مبارزه با فساد و تنها راه كمك به اسلام و پيشوايان دين را افزايش آگاهي جوانان ميداند. (21)
وعاظ در بخشي از سخنراني خود به تحليل تاريخ اسلام ميپرداختند، تا از اين طريق با تحليل شخصيتهاي تاريخي مانند معاويه، طلحه، زبير و حجاج بهطور غيرمستقيم شخصيتهاي آنها را با شاه و عمال رژيم و از يكسو امام حسين(ع)، اميرالمؤمنين(ع) و... را با امام خميني(ره) و روحانيت مقايسه كنند. با اين مقايسه مردم شاه را يزيد و امام خميني(ره) را امام حسين(ع) زمان ميدانستند. اين مطلب در اشعار سياسي بهوضوح مشاهده ميشود. براي نمونه شهيد محلاتي در يكي از سخنرانيهاي خود در هيئت قائميه در باره از دست ندادن آزادي و شرافت به قيمت مقام و ثروت به بررسي و تحليل رفتار امام علي(ع) ميپردازد. (22)
يكي از مباحث مهم تحليل تاريخ اسلام كه در تمام دورهها مورد توجه وعاظ قرار داشت شرح فداكاري و از خودگذشتگي امام حسين(ع) است. شهيد آيتالله سعيدي در هيئت مكتبالحسين(ع) ويژگي شيعه را توجه به مقام، ثروت و خوشگذراني نميداند، بلكه معتقد است شيعه با توجه به داشتن الگويي همچون امام حسين(ع) نبرد و مبارزه با بيگانگان و دشمنان اسلام را دنبال ميكند و براي فهم بيشتر حضار شيعه را به گلبولهاي سفيد تشبيه ميكند كه در مقابل دشمن بجنگند. (23) در واقع با اين تاريخگويي مردم را به مبارزه با رژيم شاه ترغيب ميكند.
به دليل حضور بيگانگان در كشور و وجود غلام حلقه به گوشي چون شاه براي امريكا، آيتالله مهدوي خراساني در هيئت مكتبالحسين(ع) براي ملموس شدن موضوع وضعيت بردهداري در زمان جاهليت را با زمان پيغمبر(ص) مقايسه و در نهايت ايران و چند كشور ديگر را بنده و غلام كشورهاي امريكا و انگليس معرفي كرد. (24)
وعاظ براي تبيين نحوه مبارزه امام و انقلابيون با شاه به توضيح عملكرد ائمه(ع) با وجود حكومت ظلم و جور ميپرداختند. حجتالاسلام معاديخواه در هيئت انصارالحسين(ع) به تشريح زندگي سياسي ائمه اطهار(ع) از جمله امام سجاد(ع) پرداخت و حضور ائمه(ع) را حكومتي در كنار حكومت وقت معرفي ميكرد كه با برنامههاي علني و زيرزميني با حكومتهاي زمان خود مبارزه ميكردند. (25)
ايام شهادت امام جعفر صادق(ع) آيتاللههاشمي رفسنجاني زندگي امام صادق(ع) را شرح ميداد و در پاسخ به عدهاي كه ميگفتند امام صادق(ع) با دستگاه جور سازش و به تربيت شاگرد اكتفا كرد چنين گفت: «اگر امام صادق(ع) فعاليت سياسي نداشت، پنج مرتبه او را تبعيد نميكردند. امام در مقابل منصور عباسي با تقيه زندگي ميكرد.» (26)
برخي از وعاظ براي طرح مسائل و احكام شرعي از رساله امام خميني(ره) استفاده ميكردند. بدين طريق حضار هيئتهاي مذهبي با امام خميني(ره) رهبر انقلاب اسلامي آشنا ميشدند. براي نمونه در هيئت مكتبالحسين(ع) مرتضي خاتمي از روي رسالههاي امام خميني(ره) چند مسئله ديني را بيان ميكرد و اگر كسي سؤالي در اين باره داشت، به سؤالات جواب ميداد. (27) از رسائل آيتالله خويي، آيتالله گلپايگاني و آيتالله شاهرودي در هيئت متحده انصارالقرآن يا از رساله امام خميني(ره) مسئلهاي قرائت ميكردند. مسائل مطرح شده عبارت بودند از: مبطلات روزه، مبطلات نماز و... (28)
جلسات آموزش قرآن و روضهخواني
جلسات آموزش قرآن و روضهخواني يكي ديگر از كاركردهاي قديمي هيئتهاي مذهبي بوده است. در اكثر هيئتها جلسات روضهخواني داير بود، اما در برخي هيئتها علاوه بر آموزش قرآن، آموزش عربي، تفسير قرآن، نهجالبلاغه و. . . نيز تشكيل ميشد. براي تشويق شركت در جلسات تفسير و قرائت، هدايايي به شركتكنندگان داده ميشد. تشكيل جلسات روضه و آموزش قرآن به وسيله وعاظ صورت ميگرفت. براي نمونه به فعاليت برخي از هيئتها در اين زمينه اشاره ميشود.
هيئت بنيالزهرا(س) جلسات آموزش قرآن نداشت، اما در ايام محرم و ماه رمضان مراسم روضهخواني برقرار ميكرد. در حال حاضر نيز روضهخواني در ايام محرم و 20 روز ماه رمضان برقرار است. يكي از جلسات روضهخواني هيئت در منزل يكي از اعضاي سرشناس هيئت، به نام حاجي غلام مسفروش برقرار بود. روضهخوانان هيئت، شيخ حلبي، شيخ حاجي اشرف و آيتالله فلسفي بودهاند. (29) در برخي از مراسم عزاداري و روضهخواني هيئت بنيالزهرا(س)، هيئتهاي مذهبي ديگر (نامي از اينها برده نشده است) شركت ميكردند و به همراه هيئت بنيالزهرا(س) مراسم را برگزار ميكردند. (30)
طبق اعلاميهاي از هيئت مكتبالحسين(ع) روزهاي جمعه از ساعت 3 الي 6 بعدازظهر برنامههاي هيئت شامل تعليم قرآن و تدريس مسائل ديني به صورت درسي و عملي داير ميشد. بعد از تعاليم قرآن و تدريس مسائل ديني آيتالله مهدوي سخنراني ميكرد. آدرس جلسات آموزش قرآن و روضهخواني شهباز، خيابان مهدوي، كوچه مقدسيان، منزل آقاي رحيم صادقي، پلاك 15 بود. (31)
در جلسات هيئت متحده انصارالقرآن علياصغر كميلي آياتي از قرآن را تلاوت و سپس آن را تفسير ميكرد. (32) طبق اسناد مجلس روضهخواني اكثر اوقات توسط شهيد فضلالله محلاتي برگزار ميشد.33)
روال جلسات هيئت انصارالحسين(ع) به اين صورت بود كه آيتاللههاشمي رفسنجاني آياتي از كلامالله مجيد را انتخاب و آن را ترجمه و تفسير ميكرد، سپس در جلسه بعد آيات را از حضار ميپرسيد. در صورتي كه آيتاللههاشمي رفسنجاني در هيئت حاضر نميشد شهيد باهنر يا حجتالاسلام عبدالمجيد معاديخواه آيات قرآن را تفسير ميكرد. همانطور كه از اسناد مشهود است، آموزش قرآن در اوايل جلسه هيئت برگزار ميشد. (34)
حسينيه اصفهانيها در تابستان براي جوانان كلاسهاي آموزش قرآن، اصول عقايد و نهجالبلاغه برگزار ميكرد. ضمناً براي تشويق جوانان جهت شركت در اين كلاسها جوايزي مانند بليت هواپيما براي زيارت امام رضا(ع)، 500 جلد كتاب متنوع و... اهدا ميشد. (35) هيئت برهانيه در مسجد لرزاده شبهاي سهشنبه تشكيل ميشد. حاج ميرزا حسين لباف و افشار مباحثي مانند تفسير قرآن، مسائل شرعي و. . . را به جوانان و نوجوانان تدريس ميكردند. (36) طبق گزارشهاي ساواك هدف از تشكيل هيئت نوباوگان قناتآباد قرائت قرآن و آموختن مسائل دين بود. آيتالله امامي كاشاني(37) در يكي از جلسات هيئت قناتآباد هدف از تشكيل جلسات هيئت را روشن كردن افكار جوانان مسلمان معرفي ميكند. (38) هيئت ديگري كه جلسات قرائت قرآن در آن برقرار ميشد، هيئت جوانان انصارالمهدي(عج) بود كه توسط مهدي كروبي تشكيل ميشد. (39)
