خرافات از قديم تاكنون
ريشه خرافات در چيست و چرا خرافات در جامعه رسوخ پيدا ميكند؟ چرا خرافات به مجالس عزاداري امام حسين(ع) راه پيدا كرده است؟ نفوذ خرافات به مجالس عزاداري و هيئتها چه مشكلاتي را ميتواند به وجود بياورد و پيامدهاي منفي آن چيست؟
پاسخ اين سؤالاتم را با مطالعه كتاب ارزشمند حماسه حسيني تأليف استاد گرانمايه مرحوم شهيد مرتضي مطهري مييابم كه علاقهمندي افراطي مردم براي قهرمانسازي را مهمترين دليل ورود مسائل خرافي به مجالس اهلبيت(ع) ميداند.
مطالعه اين كتاب به خوبي نشان ميدهد كه استاد شهيد مرتضي مطهري پرچمدار مبارزه با انحراف، خرافه و بدعت در مراسم عزاداري حضرت سيدالشهدا(ع) است.
ورود جدي استاد مطهري به اين موضوع و دفاع جدي وي از مكتب حضرت امام حسين (ع)، در سخنرانيها، مباحثهها و تأليف كتب و مقالات به خوبي بيانگر دغدغه علامه مطهري در اين خصوص است.
شايعه خوش يمن بودن نعل اسب
يكي از موضوعاتي كه مورد غفلت بسياري از مردم و حتي هيئتيها و عزاداران حضرت سيدالشهدا(ع)، قرار گرفته است موضوع خوش يمن بودن نعل اسب است به گونهاي كه برخي از افراد همراه خود نعل اسب دارند يا اينكه روي سر در منازل خود نعل اسب نصب ميكنند كه اين موضوع بيشتر در مناطق روستايي به چشم ميخورد، اما واقعيت اين است كه نعل اسب نه تنها هيچ خوش يمني ندارد بلكه ريشه و فلسفه شايعه خوش يمن بودن نعل اسب به زمان حادثه خونين كربلا بازميگردد.
آنطور كه مرحوم سيدبنطاووس نقل ميكند، سپاهيان عمر سعد بعد از شهادت امام حسين(ع)، بر پيكر فرزند رسول خدا اسب دواندند به گونهاي كه استخوانهاي سينه و پشت حضرت سيدالشهدا(ع) زير سم اسبها خرد شد. بنا بر آنچه در متون تاريخي آمده است وقتي اين اسبها به شهرها و روستاهاي مختلف ميرسيدند برخي از مردم ناآگاه و بيبصيرت نعل اين اسبها را به عنوان تبرك نزد خود نگه داشته يا سر در منزل نصب ميكردند كه متأسفانه اين سنت و رسم غلط همچنان در برخي از مناطق وجود دارد در حالي كه به نظر ميرسد بسياري از افراد از ريشه اين رسم خرافي بياطلاعند.
مرور كتاب ارزشمند حماسه حسيني
محرم امسال با شور و نواي خاصي در كشور در حال برگزاري است و مراسم گوناگون به ياد حضرت سيدالشهدا(ع)، در جاي جاي كشور كم و بيش ادامه دارد. با اين حال گاه در لابهلاي سخنان برخي از سخنرانان يا مداحان و مسئولان برخي از هيئتها حرفهايي ميشنويم كه جاي تعجب دارد يا گاه رفتارهايي ميبينيم كه در شأن اهلبيت (ع) نيست و با فلسفه برگزاري مراسم عزاداري براي سيد و سالار آزادگان جهان مغایرت دارد.
به سراغ كتاب حماسه حسيني استاد مطهري ميروم و يك بار ديگر بخشهايي از اين كتاب را مطالعه ميكنم.
استاد مطهري به خوبي به موضوعات مختلف ورود پيدا كرده و شايعه بودن برخي از آنان را با سند و مدرك اثبات كرده است. يكي از اين انحرافات داستان ليلا و علياكبر است. شهيد مطهري در اين خصوص در كتاب حماسه حسيني ميگويد: البته ايشان مادري به نام ليلا داشتهاند ولي حتي يك مورخ نگفته كه ليلا در كربلا بوده است اما ببينيد كه چقدر ما روضه ليلا و علي اكبر داريم.
در برخي از اين تحريفات اشاره شده كه ليلا مادر علياكبر(ع) نذر كرده كه اگر فرزندم سالم بماند از كربلا تا مدينه ريحان خواهم كاشت، بعدها علما با سند اين مطلب را رد كردند. اولاً حضرت در كربلا حضور نداشته، ثانياً منطقه بين كربلا و مدينه براي كشت ريحان بلا امكان است، ثالثاً مسافت بين آن دو شهر 300 فرسنگ است.
استاد شهيد مرتضي در بخش ديگري از كتاب ادامه ميدهد: من بعداً رفتم تحقيق كردم و متوجه شدم كه اين موضوع اصلاً ربطي به ليلا و علياكبر نداشته و موضوع ريحان كاشتن ليلا ريشه در داستان ليلي و مجنون ما ايرانيها دارد.
علامه مطهري در بخش ديگري از اين كتاب ميگويد: نوشته شده كه امام حسين(ع) در روز عاشورا 300هزار نفر را با دست خودش كشت! با بمبي كه در هيروشيما انداختند تازه 600 هزار نفر كشته شدند و من حساب كردم كه اگر فرض كنيم كه شمشير مرتب بيايد پايين و در هر ثانيه يك نفر كشته شود كشتن 300هزار نفر 83 ساعت و 20 دقيقه وقت ميخواهد.
بعد كه ديدند اين تعداد كشته با طول روز جور در نميآيد گفتند روز عاشورا هم 70 ساعت بوده است!
رمز گشايي از يك داستان معروف
شهيد مطهري به يكي ديگر از خرافات عزاداريها اشاره ميكند و ميآورد: ميگويند روزي اميرالمؤمنين علي(ع) بالاي منبر بود و خطبه ميخواند. امام حسين(ع) فرمود من تشنهام و آب ميخواهم. حضرت فرمود كسي براي فرزندم آب بياورد. اول كسي كه از جا بلند شد كودكي بود كه همان حضرت ابوالفضلالعباس(ع) باشد. ايشان رفتند و از مادرشان يك كاسه آب گرفتند و آمدند. در حالي وارد شدند كه آب را روي سرشان گرفته بودند و قسمتي از آن هم ميريخت كه با يك طول و تفصيلي قضيه نقل ميشود.
بعد اميرالمؤمنين علي(ع) چشمشان كه به اين منظره افتاد اشكشان جاري شد. به آقا عرض كردند چرا گريه ميكنيد؟ فرمود قضاياي اينها يادم افتاد... شما كه ميگوييد علي در بالاي منبر خطبه ميخواند، بايد بدانيد كه علي فقط در زمان خلافتش منبر ميرفت و خطبه ميخواند. پس در كوفه بوده است و در آن وقت امام حسين مردي بوده كه تقريباً 33 سال داشته است. بعد ميگويد اصلاً آيا اين حرف معقول است كه يك مرد 33 ساله در حالي كه پدرش دارد مردم را موعظه ميكند و خطابه ميخواند ناگهان وسط خطابه بگويد آقا من تشنهام آب ميخواهم؟
ابهام در قصه دامادي قاسم
داستان عروسي قاسمابنالحسن نيز از مواردي است كه استاد مطهري به آن اشاره ميكند و ميگويد: در گرماگرم روز عاشورا مجال نماز خواندن هم نبود و امام نماز خوف خواند و با عجله هم خواند. حتي دو نفر از اصحاب آمدند و خودشان را سپر قرار دادند كه امام بتواند اين دو ركعت نماز خوف را بخواند و تا امام اين دو ركعت نماز را خواندند اين دو نفر در اثر تيرهاي پياپي كه ميآمد از پا در آمدند. مجالي براي نماز خواندن به اينها نميدادند. ولي گفتهاند در همان وقت امام فرمود حجله عروسي را برپا کنید من ميخواهم عروسي قاسم با يكي از دخترهايم را در اين جا [ببينم]. لااقل شبيه آن را هم كه شده ببينم. من آرزو دارم. آرزو را كه نميشود به گور برد! شما را به خدا ببينيد حرفهايي را كه گاهي وقتها از آدمهايي در سطح خيلي پايين ميشنويم كه مثلاً ميگويند من آرزو دارم عروسي پسرم را ببينم آرزو دارم عروسي دخترم را ببينم به فردي چون حسينبنعلي نسبت ميدهند. آن هم در گرماگرم زد و خورد كه مجال نماز خواندن نيست.
متأسفانه اينگونه شايعات و خرافات در برخي از مراسم عزاداري به گوش ميرسد. يا اينكه گاهي اوقات درخصوص روضه جانسوز حضرت علياكبر(ع)، مطالبي گفته ميشود كه با اصل آنچه در مقتل آمده فاصله زيادي دارد.
آنچه درباره به ميدان رفتن حضرت علياكبر(ع) گاهي اوقات در برخي از مراسم عزاداري ميشنويم اين است كه آن حضرت قبل از رفتن به معركه جنگ از پدر رخصت خواست و آن حضرت اذن ميدان ندادهاند و مثلاً فرمودهاند كه تو هنوز جواني و حيف است كه از دست بروي و چه اشعار و تعزيهها كه پيرامون آن نساختهايم؛ اما حقيقت اين است كه تمام مورخين نوشتهاند، هر كس از امام حسين(ع) اذن ميدان ميخواست، اگر ميشد حضرت برايشان عذري ميآورد ولي در مورد جناب علي اكبر گفتهاند: «فاستأذن اباه، فأذن له» يعني تا اجازه خواست گفت برو.
مبادا عزاداري امام حسين (ع) ضايع شود
مرور اين موضوعات در خصوص مسائل انحرافي، بدعتها و خرافات درباره واقعه خونين كربلا به خوبي بيانگر اين موضوع است كه بصيرت و آگاهيافزايي و كسب اطلاعات كامل و تحقيق و مطالعه دقيق لازمه برگزاري مراسم عزاداري حضرت سيدالشهدا(ع) است؛ مراسمي كه گاه دستخوش برخي بدعاتها و رفتارهاي ناخوشايند ميشود، از سن سن گفتن به جاي ذكر مقدس حسين(ع)، تا ريتم تند موسيقي در برخي از سينهزنيها و الگوبرداري از اشعار و آهنگهاي غلط غربي يا مدل مو و... اينها دغدغههايي است كه حتي مورد انتقاد برخي از علما و مراجع تقليد و بزرگان نيز قرار گرفته است و بارها شاهد تذكرات جدي اين افراد و نگراني آنها از بروز اينگونه مسائل بودهايم.
در اين ميان مروري بر هشدارها و نگرانيهاي مقام معظم رهبري در اين خصوص به خوبي بيانگر اين مسئله است كه وجود برخي بدعتها، انحرافات و مسائل خرافي در برخي از مراسمهاي عزاداري و هيئتها يك دغدغه جدي به حساب ميآيد كه غفلت از آن ميتواند معبري براي نفوذ دشمن به اين حوزه باشد.
مقام معظم رهبري كه همواره دغدغه فرهنگ دارند در اين خصوص پيشگام و پرچمدار هستند و در فرصتهاي مختلف هشدارهاي لازم را داده و راهنماييهاي لازم را ارائه كردهاند.
مقام معظم رهبري چندي پيش در ديدار با روحانيون قم با تأكيد براينكه عزاداري امام حسين (ع) به معناي زنده نگه داشتن و حفظ ارزشهاي معنوي الهي است، خاطرنشان كردند: همه عزاداران از جمله گويندگان، وعاظ و مداحان بايد مراقب باشند كه شأن و جايگاه اين حقيقت عزيز را حفظ كنند و مبادا برخي خرافهها يا كارهاي غيرمعقول موجب ضايع شدن عزاداري امام حسين(ع) شود.
در هر حال ماه محرم هنوز ادامه دارد و بعد از آن ماه صفر و دهه آخر ماه از راه ميرسد و به طور حتم مراسم عزاداري حضرت سيدالشهدا(ع)، همچنان ادامه دارد. بنابر اين با توجه به آنچه بيان شد به نظر ميرسد ضرورت دارد تا در برنامهريزي براي مراسم عزاداري و برپايي هيئتها كار فرهنگي جدي صورت گيرد.
