گاهي افراد از طريق اينترنت و سايتها با ديگران ارتباط دوستانه و تنگاتنگي برقرار ميكنند. دو نفري كه با يكديگر تماس گرفتهاند درمييابند كه وجوه مشتركي بين آنها موجود است و تلاش ميكنند كه اين جنبه مشترك را تقويت كنند. به مرور زمان ممكن است اين رابطه به گفتوگوي تلفني، مبادله عكسها و دادهها و سرانجام ملاقاتهاي واقعي بينجامد. با توجه به اين مباحث افرادي كه در محيط مجازي با ديگران رابطه برقرار ميكنند، ميتوانند همان روابط را با گذشت زمان در محيط واقعي نيز گسترش دهند. از آنجايي كه وبسايتها با فراهم كردن امكانات بيشتر تعداد كاربران بيشتري را جذب ميكنند، استفاده از اينترنت موجب بروز مشكلات عديده اجتماعي ديگر نظير اعتياد اينترنتي، دوستي اينترنتي و... شده است كه پيچيدگي و گستردگي مسئله به خصوص وجود دوستيهاي اينترنتي در بين نوجوانان حساسيت و پرسشهاي فراواني ايجاد كرده است. ارتباطاتي كه با يك كليك شروع ميشود و بيشك بسياري از آنها عاري از فريب نيست.
فرآيند تاريخي پديده مورد بررسي
بحث شبكههاي مجازي و بيان تاريخچه كوتاه آنها بدون رعايت ترتيب علمي و منطقي ممكن است مسير مطالعاتي را به سمت و سوي گمراهكننده مسائل فني حاكم بر اين جوامع بكشاند. از همين رو بايد با ذكر مصاديق فراوان و پيچيدگيهاي فني، ابتدا معاني و چرايي تشكيل اين جوامع را تبيين كنيم. استفاده از اينترنت به اواخر دهه 1960 ميلادي برميگردد. در اين دهه به عنوان يك شبكه كامپيوتري نامتمركز مطرح شد. حدوداً 54 سال از تولد اينترنت ،بزرگترين شبكه رايانهاي جهان يا به عبارتي شبكه شبكهها، ميگذرد. اين در حالي است كه ايران حركت خود را براي پيوستن به خيل عظيم كشورهاي متصل به شبكه جهاني اينترنت، سالها بعد آغاز كرد.
اين مطالعات بيشتر در مورد ابعاد اينترنت و تأثيرات و پيامدهاي مثبت و منفي آن در زندگي اجتماعي، خانوادهها و به ويژه جوانان و بررسي در مورد ظهور مسائل نوپديده نظير اعتياد اينترنتي، چت، ارتباطات مجازي و... بود و به تدريج مورد توجه سازمانها و محافل علمي قرار گرفت. در مورد تاريخچه شكلگيري شبكههاي اجتماعي اينترنتي، به اعتقاد مانوئل كاستلز، جامعهشناس اسپانيايي در نيمه دوم دهه 1990، سيستم ارتباط الكترونيكي جديدي شكل گرفت كه از تركيب رسانههاي همگاني جهاني و سفارشي و ارتباط كامپيوتري تشكيل شده است. ويژگي اين سيستم جديد، قلمرو ارتباط الكترونيكي را به كل زندگي گسترش داد. شبكههاي اجتماعي مجازي، نسل جديدي از وبسايتهاي اينترنتي هستند. در اين وبسايتها، كاربران اينترنتي حول محور مشتركي به صورت مجازي دور يكديگر جمع ميشوند و جماعتهاي آنلاين را تشكيل ميدهند. در واقع شبكههاي اجتماعي متشكل از افراد و گروهها و ارتباطات بين آنهاست. نخستين بار مفهومي با عنوان شبكههاي اجتماعي اينترنتي با قالب امروزي در سال 1960 در دانشگاه ايلي نويز در ايالت متحده امريكا مطرح شد.
بعد از آن نخستين شبكه اجتماعي اينترنتي در سال 1997 راهاندازي شد. اين سايت به كاربرانش اجازه ايجاد پروفايل داد تا آنها بتوانند ليستي از دوستانشان ايجاد كنند. البته قبل از اين سايت هم، سايتهايي وجود داشتند كه امكان ايجاد پروفايل يا امكان ارتباط با دوستان شبكه همكلاسيها را به كاربران ميدادند. بنابراين به عنوان اولين شبكه اجتماعي شناخته شد. اين سايت با ارتقاي امكانات خود، كاربران زيادي را جذب كرد و كمكم در حال تبديل شدن به يك ابزار تجارت بود، اما در سال 2000 و بعد از سه سال فعاليت، متوقف شد. بعد از آن شاهد شكوفايي قارچگونه وبسايتها در دنياي اينترنت بوديم.
ايران، سومين كشور حاضر در اوركات
در ايران مفهوم شبكههاي اجتماعي به طور گسترده با وب سايت اوركات رواج پيدا كرد و آنقدر سريع رشد كرد كه بعد از برزيل و امريكا، ايران سومين كشور حاضر در اوركات بود. استفاده از تكنولوژي اطلاعات براي يافتن و قرار ملاقات گذاشتن با همسر ميتواند به نيمههاي دهه 1960 بازگردد. زماني كه با استفاده از پرسشنامههايي كه در ايالات متحده تهيه ميشدند، براي آشنا كردن زوجهايي كه از كامپيوتر استفاده ميكردند، تلاش ميشد. با استقرار شبكههاي اطلاعرساني و گسترش استفاده از اينترنت در كشورهاي مختلف جهان، دايره انتخاب همسر به شدت گسترش يافت و در يك دهكده جهاني آرامآرام، زمينه براي شكلگيري انتخابهايي خارج از محدوده معين فرد، بر مبناي وب فراهم شد و بدين صورت مفهوم ازدواج اينترنتي شكل گرفت.
فرانسه، اولين كشور قرباني
ازدواج از طريق اينترنت اولينبار در كشور فرانسه و حومه شهر پاريس مطرح شد. اين شهر يكي از شهرهاي اينترنتي و سرآمد شهرهاي فرانسه در حوزه اينترنت و اطلاعرساني است. تا پيش از ظهور سايتهاي همسريابي در سال 1995 روابط اينترنتي بيشتر از اتاقها و تالارهاي گفتوگو آغاز ميشدند اما با ايجاد سايتهاي همسريابي كه به منظور يافتن زوج طراحي شده بودند، روابط به شكل هدفمندتر در اين سايتها شكل گرفتند و تبعاتي را در پي داشتند.
رشد قارچگونه وبسايتها و وبلاگها
در اين مدت نه چندان طولاني، ايرانيان نيز همداستان با همه مردم جهان به روي اين فناوري ارتباطي آغوش گشودهاند. در كشور ما شكلگيري چنين ازدواج هايي در اواخر دهه 1370 همزمان با گسترش استفاده از اينترنت توسط جوانان و گرايش آنها به حضور در اتاقهاي گفتوگو مطرح شد. يافتهها نشان ميدهد كه سيستم دوستيابي و همسريابي در دو دسته سايتها و وبلاگها قابل مشاهده هستند و وبسايتها با فراهم كردن امكانات بيشتر تعداد كاربران بيشتري را جذب ميكنند. اكثر كاربران در سن ازدواج ساكن شهرهاي بزرگ هستند. روند همسريابي و دوستيابي در اينترنت نيز مشابه دنياي واقعي است و مردان معمولاً آغازگر رابطه هستند؛ ولي رابطهاي كه جنس و ابعاد آن موازين روابط سنتي را ندارد و به همان نسبت آسيبزا و خارج از حدود و كنترلهاي عرفي و اجتماعي است.
سايتهاي دوستيابي و همسريابي را ميتوان به سه دسته تقسيم كرد: دسته اول، سايتهايي هستند كه فقط براي همسريابي و دوستيابي طراحي شدهاند و الگوي مشابه سايتهاي غربي دارند، دسته دوم، خدمات ديگري نيز ارائه ميدهند و دسته سوم، سايتهايي هستند كه مؤسسه واقعي در جامعه دارند و تنها از اينترنت به عنوان وسيله ثبتنام استفاده ميكنند.
وبلاگها نسبت به سايتها از امكانات كمتري برخوردارند و معمولاً توسط يك فرد ايجاد ميشوند. آنها مانند وبسايتها به تخصص زيادي براي كار نياز ندارند و بنابراين به راحتي و بدون هزينه ايجاد ميشوند. براي تهيه وبلاگ نياز به داشتن مجوز رسمي نيست و از اين رو امكان اعتماد كاهش مييابد. اساس كار وبلاگ قرار دادن پيامهاي افراد در بخش نظرات است و اين پيامها را در فضاي مجازي با عنوان كامنت ميشناسند. از آنجا كه براي ايجاد وبلاگ نياز به هيچ مجوزي نيست تقريباً هيچگونه كنترلي بر محتواي مطالب كامنتها نيست و افراد به راحتي شماره تماس، ايميل و آيدي خود را براي برقراري ارتباط قرار ميدهند و به اين ترتيب مسيري آغاز ميشود كه روند و تبعات آن آسيبهايي محتمل و بعضاً جبرانناپذير به همراه دارد.
*
پژوهشگر مسائل اجتماعي
