چرا اين شتابنگارها در سطح شهر تهران نصب شدهاند؟
هدف از نصب اين 10 ايستگاه كه چهار ايستگاه جديد نيز در حال اضافه شدن به اين شبكه ميباشد، تخمين سريع خسارت در 72 ساعت اوليه بعد از وقوع زلزله محتمل است. البته از اطلاعات آن ميتوانيم براي كارهاي علمي ديگر در زمينه زلزلهشناسي و مهندسي زلزله نيز استفاده كنيم، ولي هدف اصلي اين پروژه تخمين سريع خسارت است.
تخمين سريع خسارت بعد از وقوع زلزله چه فايدهاي دارد؟
واقعيت اين است كه همواره امكانات شامل تجهيزات امداد و نجات و نيروي عملياتي محدود است و هنگام وقوع زلزله نميتوان براي كنترل وضعيت بحراني شهر تهران در همه مناطق به طور نامحدود از آن استفاده كنيم. خروجي حاصل از اين پروژه به صورت نقشه توليد و براي تصميمگيري در اختيار مسئولان قرار ميگيرد. به عنوان مثال نشان ميدهد كه در كدام محلات و مناطق خسارت زياد است. در نتيجه مسئولان در توزيع امكانات بر اساس خسارات وارد شده تصميم ميگيرند و با استفاده از نقشه ميزان خسارت، امكانات و نيروي عملياتي را تقسيم ميكنند تا عمليات امدادرساني و نجات آسيبديدگان بيشترين كارايي را در زمان حادثه داشته باشد.
اين اطلاعات طي چه فرايندي به دست ميآيد؟
در اين شبكه شتاب بيشينه به صورت آنلاين(برخط) به اتاق پايش مركز فرماندهي ستاد مديريت بحران شهر تهران ارسال ميشود. اين يك شاخص است و با توجه به اينكه چه زماني اين اتفاق رخ ميدهد، اطلاعات را به نرمافزار(سامانه تخمين خسارت) ميفرستد. نرمافزار نيز با توجه به اطلاعات ورودي به تحليل و ارزيابي ميپردازد. مثلاً يك ساختمان اداري در يك روز تعطيل با آسيب جاني كمتري مواجه ميشود يا اگر ساعت اداري باشد تجمع مردم و در نتيجه آسيب انساني بيشتر است. همچنين سازههاي مقاوم نسبت به بافتهاي فرسوده آسيب كمتري خواهند ديد. يكي ديگر از پارامترها براي سنجش، پارامترهاي خاك و اثر ساختگاه در هر نقطه از شهر است و شاخص ديگر پارامترهاي مرتبط با سازهها و ساختمانهاست و... اين موضوعات وروديهاي اطلاعات اين سامانه است كه بايد به طور مداوم به روزرساني شود. شبكه شتابنگاري هم يك بخش از اين سامانه تخمين خسارت است. به عنوان مثال در يك ناحيه از شهر تعداد جمعيت و پارامترهاي مختلف ورودي نرمافزار و اطلاعات سازههاي مسكوني آن مشخص است و... اين نرمافزار ميزان خسارت را مشخص ميكند؛ مثلاً اگر ساعت اوليه صبح باشد با توجه به اينكه چه تعداد از ساكنان در منزل هستند و چه تعداد از آنها در مراكز دولتي و چه تعداد در مراكز خريد و خيابان و هر شرايط ديگر به سر ميبرند. اين وروديها كمي پيچيده و آماري است، اما بايد روي اين موضوع دقت كافي شود، هر چقدر بخواهيم نقشهاي را كه مسئولان با استفاده از آن تصميم ميگيرند و خروجي پروژه به حساب ميآيد دقيقتر باشد، بايد ورودي اطلاعات اوليه ما از انسانها و سازهها كامل و دقيق و با همكاري همه سازمانها و نهادهايي كه مسئول ثبت پايگاه داده مورد نظر هستند، تهيه شود.
آيا نصب 10 دستگاه شتابنگار براي تهران كافي است؟
10 شتاب نگار نصب شده، بزرگترين شتاب را در هر ايستگاه ارسال ميكنند اما تعداد آنها بايد به مراتب بيشتر از اين باشد تا دقت بالا رود. يعني شتابي كه ثبت و ارسال ميشود دقيقاً براي همان منطقه باشد. الان چون فاصله زياد است سيستم مجبور است كه درونيابي كند، در نتيجه از دقت خيلي بالايي برخوردار نيست. اطلاعات ديگر چون نوع خاك و جمعيت و منازل مسكوني و... در هر منطقه بايد دقيق مشخص باشد. در نهايت مديران بحران بر اساس نقشه خروجي اين سامانه تصميم ميگيرند. اگر اطلاعات دقيق نباشد، فرايند تصميمگيري خوب و استفاده بهينه از امكانات ميسر نخواهد بود.
نرم افزار تخمين سريع خسارت بسته به بزرگترين شتاب ثبت شده، خسارت مناطق مختلف را ميسنجد؟
بله، همان لحظه كه شتاب از يك اندازهاي بيشتر شود، اطلاعات آن ارسال ميشود.
شتاب هر چقدر بالاتر برود، ميزان خسارت احتمالي نيز بيشتر ميشود؟
بله. معمولاً اينگونه است.
اين سامانه نميتواند شتاب را قبل از وقوع زلزله تشخيص دهد؟
اين سامانه براي تخمين سريع خسارت بعد از وقوع زمينلرزه است. اصلاً چيزي به عنوان پيشبيني در اين پروژه مطرح نيست.
كاركرد مهم آن چيست؟
تصميمسازي دقيقتر و سريع مسئولان است. البته از اطلاعات ثبت شده در شتابنگارها به عنوان مثال ميتوان در تحقيقات و پژوهشها در خصوص بررسي نوع خاك و كارهاي مهندسي استفاده كرد. شتابنگارها تمام وقت فعال و در حال ثبت شتابهاي وارده به زمين هستند.
درباره پيشنشانگري توضيح دهيد؟
پيشنشانگري يعني تغييراتي كه قبل از وقوع زمينلرزه اتفاق ميافتد، مثل تغييرات شيميايي آبهاي زيرزميني، دماي آبهاي زيرزميني، تغييرات جوي، تغيير رفتار حيوانات، تغيير الگوي لرزهخيزي منطقه و...
پس يكسري شاخصهايي وجود دارد كه ميتوان با استفاده از آنها به پيش نشانگري پرداخت؟
اين موضوعات هر كدام بحث علمي جداگانهاي دارد و فقط به عنوان پيشنشانگر مطرح هستند و اصلاً موضوع پيشبيني در ميان نيست. در دنيا بيش از 30 پيشنشانگر شناخته شده داريم. بشر هنوز نتوانسته زمينلرزه را به طور كامل پيش بيني كند، خيليها اعتقاد دارند كه در آينده هم نميتوان اين كار را انجام داد. ولي در حال حاضر اصلاً سامانهاي به نام پيشبيني زلزله مطرح نيست و جايگاهي براي بحث ندارد.
يعني موضوع پيشبيني زلزله و نكاتي كه هر از گاه در اين زمينه منتشر ميشود، غير علمي است؟
از لحاظ علمي، در حال حاضر زمين لرزه به طور قطع قابل پيشبيني نيست. زلزله به علت رها شدن ناگهاني انرژي از داخل پوسته زمين رخ ميدهد و امواج ارتعاشي به وجود ميآورد كه توسط دستگاهها ثبت ميشود و هدف اين پروژه ربطي به موضوع پيشنشانگري ندارند.
نصب چه تعداد شتابنگار ديگر براي تهران ضروري است؟
عدد دقيقي نميتوان داد، فقط ميتوان گفت كه هر چه تعداد آنها بيشتر باشد، نتايج برآورد خسارت و تلفات دقيقتر خواهد شد. اگر شتاب هر نقطه را بتوانيم ثبت كنيم به طور حتم دقت برآوردها به مراتب بالاتر ميرود.
شبكه زلزلهنگاري سازمان از چه سالي و با چه هدفي راهاندازي شد؟
شبكه زلزلهنگاري سازمان از تيرماه سال 83، راهاندازي شده است. در حال حاضر اين شبكه 13 دستگاه دارد كه در ارتفاعات و حومه شهر تهران نصب شده است. هر چقدر براي توسعه شبكههاي زلزلهنگاري و شتابنگاري هزينه كنيم باز هم ارزشش را خواهد داشت. اگر زلزلهاي داخل محدوده پايش اتفاق بيفتد، بهترين دقت را براي تعيين محل و تهيه سازوكار كانوني گسلها دارد. نكته مهم ديگر اينكه از تغيير الگوي خرد زمينلرزهها ميتوانيم براي يك پيش نشانگر استفاده كنيم. تأكيد ميكنم بحث پيشبيني مطرح نيست.
چه رابطهاي ميان آمادگي در برابر زلزله و بهرهگيري از شبكههاي لرزهنگار و شتابنگار برقرار است؟
براي كاهش آسيبهاي حاصل از رويداد زلزله بايد اقدام اصولي و همكاريهاي همهجانبه انجام پذيرد؛ با توجه به رشد قابل توجه جمعيت در كنار گسلهايي مانند گسلهاي مشاء، پارچين و شمال تهران، مطالعات لرزهشناسي و افزايش تعداد ايستگاههاي لرزهنگاري و شتابنگاري براي ثبت ركوردها و حركات قوي زمين به منظور رفتارسنجي دقيقتر اين گسلها، به ويژه گسلهاي نزديك شهر تهران و مهمتر از آنها افزايش آمادگي شهرهاي قرار گرفته در كنار آنها مانند رودهن، پرديس، بومهن، دماوند، پاكدشت و قيامدشت براي كاهش تلفات جاني و خسارت مالي شهروندان در صورت وقوع زلزله احتمالي امري ضروري است.
