ماجراجويي نظامي جديد عربستان سعودي با مداخله نظامي در يمن نشانگر سمتگيري رياض براي مداخلهجويي هر چه بيشتر در منطقه خاورميانه است. اين عمليات موسوم به «عاصفه الحزم» (توفان قاطعيت) با شركت بيش از 100 فروند هواپيما و حدود150 هزار نفر از نيروهاي نظامي عربستان صورت گرفته است. در واقع رياض طي دو دهه اخير به برپايي يك نيروي بزرگ نظامي پرداخته تا براي نيل به اهداف منطقهاي خود از آن بهره ببرد. مقامات عربستان سعودي پنجشنبه 6 فروردين اعلام كردند مصر، مغرب، اردن، سودان و پاكستان براي شركت در عمليات نظامي بر ضد جنبش انصارالله در يمن داوطلب شدهاند. اين كشورها به پنج كشور پادشاهي حاشيه خليجفارس (عربستان سعودي، بحرين، امارات متحده عربي، كويت و قطر) كه در اين عمليات نظامي به رهبري عربستان متعهد شدهاند، اضافه ميشوند. بدين ترتيب عربستان پس از مداخله در بحرين اكنون در ديگر كشور همسايه خود يعني يمن اقدام به مداخله نظامي بزرگي كرده است. مداخلهاي كه با حمايت غرب به ويژه امريكا همراه شده است. با اين همه بسياري از بازيگران بينالمللي از جمله روسيه رويكردي منفي در قبال تجاوز نظامي عربستان و متحدينش اتخاذ كردهاند.
واكنش روسيه
وزارت امور خارجه روسيه در 6 فروردين، توقف فوري هرگونه عمليات نظامي در يمن را خواستار شد. در بيانيه وزارت امور خارجه روسيه از «تمامي طرفهاي درگير در يمن و متحدان خارجي آنها» خواسته شد كه فوراً هرگونه اقدام نظامي در اين كشور را متوقف كنند. روسيه همچنين اعلام كرد تصميمي براي تخليه سفارت خود در يمن ندارد. با اين همه، با گسترش بحران يمن، وزارت امور خارجه روسيه بار ديگر با انتشار بيانيهاي در 10 فروردين نگراني شديد مسكو را از حوادث يمن ابراز داشت و تمام طرفهاي مناقشه را به پايان دادن به اقدامات نظامي دعوت كرد. وزارت خارجه روسيه در اين بيانيه تصريح كرد، حل و فصل اختلافات در يمن فقط بر مبناي مذاكرات ملي امكانپذير است. بر مبناي اين بيانيه، روسيه در تماس با طرفهاي مناقشه در يمن به تلاشها براي يافتن راهكاري صلحآميز براي پايان دادن به مناقشه در اين كشور از جمله در چارچوب سازمان ملل ادامه خواهد داد. سرگئي لاوروف وزير امور خارجه روسيه نيز در 11 فروردين خواستار توقف حملات نظامي به يمن شد. وي در كنفرانسي مطبوعاتي گفت بايد حملات هوايي به يمن پايان يابد و مذاكرات سياسي در اين كشور آغاز شود. لاوروف با ابراز نگراني از تحولات يمن گفت هرگونه استفاده از زور در يمن بايد متوقف شود. در عين حال لاوروف در واكنش به حمايت امريكا از تجاوز نظامي عربستان به يمن، واشنگتن را به برخورد دوگانه در قبال تحولات كشورها متهم كرد. وي تأكيد كرد كه امريكا از «عبدربه منصور هادي» رئيسجمهور فراري يمن حمايت ميكند اين در حالي است كه از «ويكتور يانوكوويچ» رئيسجمهور سابق اوكراين پشتيباني نكرد و اين نمونه بارز به كارگيري معيارهاي دوگانه است. وزير امور خارجه روسيه ضمن تأكيد بر اينكه راه حل هر دو بحران يمن و اوكراين، گفتوگو براي دستيابي به سازش ملي است، تصريح كرد اگر كشورهاي غربي خواستار پايبندي مخالفان يانوكوويچ به توافقنامه فوريه 2014 ميشدند بحران اوكراين به وجود نميآمد. اشاره لاوروف به تحولات اواخر 2013 و اوايل 2014 در اوكراين است.
مقايسه اوكراين و يمن
در ماههاي پاياني 2013 اعتراضهاي غربگرايان اوكراين به سياستهاي دولت وقت بهدليل خودداري ويكتوريا نوكوويچ از امضاي پيمان همكاري تجاري با اتحاديه اروپا گسترش يافت. در20 فوريه 2014 با وجود توافقي كه بين سران مخالفان و يانوكوويچ با ميانجيگري چند تن از وزراي خارجه اروپايي بهدست آمده بود، مخالفان با تجمع در ميدان استقلال به زد وخورد با پليس پرداخته و با حمله به مراكز دولتي بسياري از آنها را به تصرف درآوردند. در اين زد وخوردها بيش از يكصد نفر كشته شدند. نتيجه اين تحولات، فرار يانوكوويچ به روسيه و در مرحله بعد اعلام تشكيل دولت موقت بود كه آشكارا رويكردي غربگرايانه داشت و در رأس آن چند تن از سران مخالفان قرار گرفتند. روسيه مخالفت شديد خود را با اين تحولات اعلام كرد و صراحتاً آن را به مثابه كودتايي عليه رئيسجمهور قانوني اوكراين تلقي كرد. در مقابل غربيها با استقبال از اين تحولات پرشتاب حمايت كامل خود از دولت موقت اوكراين را اعلام كردند و در ماههاي بعد عملاً به ارائه كمكهاي مالي و حمايت سياسي از دولت غربگراي اوكراين پرداختند. اكنون غربيها خود مشوق اصلي دولت غربگراي اوكراين به رياست ويكتور پورشنكو براي مقابله با روسيه و همگرايي هر چه بيشتر با اروپا هستند. در يمن اما پس از بركناري «علي عبدالله صالح» معاون وي «عبد ربه منصور هادي» به عنوان «تك نامزد توافقي» موقتاً قدرت را در اختيار گرفت تا روند انتقال قدرت را مديريت كند. در سوي ديگر عربستان كه به حاكميت ضعيف منصور هادي به مثابه فرصت و ظرفيتي براي پيگيري مطامع خود مينگرد، حمايت از وي و مقابله با خواست مردم يمن را در دستور كار خود قرار داد. بدين ترتيب روشن است كه مسكو با مقايسه برخورد غرب با دو بحران اوكراين و يمن آن را بهمثابه مورد ديگري از سياستهاي دوگانه امريكا و غرب تلقي ميكند كه اين بار به بهانه حمايت از دموكراسي و حق حاكميت ملي صورت ميگيرد. تحولات اوكراين در نتيجه سياستهاي دوگانه امريكا، به بيش از يك سال درگيري خونين در شرق آن كشور منجر شده است. يمن امروز نيز با تجاوز نظامي عربستان به آن كشور در آستانه جنگ تمامعيار و فاجعه انساني و اقتصادي و بيثباتي سياسي قرار دارد.
اجلاس اتحاديه عرب
در موضعگيري ديگري از جانب روسيه در واكنش به گسترش دامنه بحران يمن، ولاديمير پوتين رئيسجمهور روسيه در پيامي به بيست و ششمين دوره اجلاس سران عرب كه توسط عبدالفتاح السيسي رئيسجمهور مصر قرائت شد، تأكيد كرد كه مبارزه با تروريسم بدون حل بحران منطقه و سوريه، يمن و ليبي ممكن نيست. ولاديمير پوتين در پيام خود تصريح نمود كه آماده همكاري با اتحاديه عرب است. رئيسجمهور روسيه گفت: بحران و درگيريهاي سوريه، ليبي و يمن بايد مطابق قوانين بينالمللي حل و فصل و از طريق گفت و گوهاي جامع و آشتي ملي حل و فصل شوند. پوتين با بيان اينكه مسكو از پيامدهاي عمليات نظامي عربستان در يمن نگران است، بر آمادگي كشورش براي ميانجيگري در يمن با هدف حل بحران اين كشور تأكيد كرد. در اين اجلاس ميخاييل بوگدانف نماينده رئيسجمهور روسيه در امور خاورميانه، اعلام كرد مسكو از حل مسالمتآميز بحران يمن استقبال كرده و خواهان حل سياسي مناقشه يمن است.
واكنش عربستان
در واكنش به پيام پوتين، سعود الفيصل وزير خارجه عربستان روز يكشنبه 9 فروردين در اجلاس سران اتحاديه عرب در شرمالشيخ مصر، با فرافكني و بدون توجه به نقش مخرب كشورش در بحران سوريه، ادعا كرد كه روسيه، بخشي از بحران در سوريه است. سعود الفيصل اظهار داشت كه روسها به گونهاي سخن ميگويند كه گويا اصلاً در بحران سوريه و مشكلات متعدد اين كشور، نقشي نداشتهاند. به نظر ميرسد فرافكني عربستان در قبال تلاش روسيه براي حل بحرانهاي منطقه از جمله سوريه، نتيجه شكست سياستهاي مخرب و واگرايانه اين كشور در منطقه است. عربستان در چند سال اخير با اتخاذ سياستي غيرسازنده در راستاي افزايش ناامني و گسترش تروريسم تكفيري در منطقه تلاش كرده و برآيند اين سياست نيز افزايش بيثباتي سياسي و تسخير مناطق وسيعي از سوريه و عراق توسط گروههاي تروريستي بوده است. در عين حال اقدامات مشترك غرب و متحدين عرب آن عليه دولت قانوني سوريه و حمايت مالي و تسليحاتي عربستان از گروههاي تروريستي، به دليل ايستادگي ارتش و نيروهاي مردمي سوريه در برابر تروريستها و نيز حمايت روسيه و ايران از دولت سوريه، موجب شكست اقدامات غربيها و متحدين عرب آنها به ويژه عربستان و قطر شده است.
جمعبندي
با گسترش دامنه بحران يمن و مداخله نظامي عربستان و شركاي آن در اين كشور، اكنون بحران يمن، بعد منطقهاي و بينالمللي يافته است. يمن به صحنه رقابت منطقهاي شوراي همكاري خليج فارس و ايران و نيز به منزله چالشي براي تداوم حضور امريكا در منطقه تبديل شده است. تحولات يمن تأثير قابل توجهي بر موازنه قواي منطقهاي بين شوراي همكاري خليج فارس به رهبري عربستان و جمهوري اسلامي ايران دارد. از ديدگاه اين شورا تفوق جنبش انصارالله در يمن و سيطره بر نهادهاي حكومتي و نقاط مختلف يمن، كه ادعا ميشود پيوندهاي عميقي با ايران دارد، موجب از ميان رفتن نفوذ سنتي كشورهاي عرب محافظهكار و به طور خاص عربستان در يمن خواهد شد. در عين حال مجاورت برخي استانهاي يمن با استانهاي نفتخيز عربستان باعث افزايش نگرانيها درباره سرايت ناآراميها به اين مناطق و نيز تحريك مردم اين استانها خواهد شد. مجموع اين مسائل باعث شد تا عربستان و شركاي آن در شوراي همكاري خليجفارس رويكردي ستيزهجويانه در قبال يمن اتخاذ كرده و اقدام به حمله نظامي به اين كشور نمايند. با اين حال روسيه بهدليل مجاورت يمن با تنگه بابالمندب و نقش غير قابل انكار آن بر تجارت و كشتيراني جهاني حساسيت ويژهاي نسبت به اوضاع يمن داشته و حتي اقدام به اعزام ناوهاي جنگي خود به خليج عدن كرده است. اين اقدام روسها را ميتوان بهمنزله هشداري به عربستان و شركاي آن تلقي كرد. ضمن اينكه روسيه با اين اقدام نشان ميدهد كه درباره حفظ منافع خود در اين منطقه حساس جدي است. با اين حال روسيه كماكان بر حل و فصل مسالمتآميز بحران يمن از طريق مذاكرات بين طرفين درگيري تأكيد كرده است، كما اينكه در پيام پوتين به عنوان عاليترين مقام اجرايي روسيه بر حل بحران يمن از طريق گفت و گوهاي جامع و آشتي ملي و مطابق با قوانين بينالمللي تأكيد شده است. با اين حال عربستان به عنوان سردمدار حمله كنوني به يمن، آشكارا موضعي خصمانه در قبال روسيه داشته و بدين ترتيب ميتوان پيشبيني كرد كه توجهي به ديدگاههاي روسيه درباره حل بحران يمن نخواهد نكرد.
