هر روز براي خودش يك بساط معاينه دارد، خودش براي خودش نسخه ميپيچد، يك داروي جديد براي درمان دردش تجويز ميكند و وقتي دردها شروع ميشود همه را با هم امتحان ميكند. واي به روزي كه دكتر رفته باشد، همه داروها را روي هم تلنبار ميكند و براي روز مبادا نگه ميدارد. كيسه داروهايش را جايي قايم ميكند كه كسي دست به آنها نزند و وقتي نياز به مصرف دارو پيدا ميكند، يكي يكي داروها را از كيسه درميآورد و به رديف ميچيند. بعد از آن نوبت به جستوجو ميرسد. وقتي هم دستش به داروها نرسد، مرا صدا ميكند تا برايش توضيح بدهم كدام قرص براي چه دردي تجويز شده است. تازه بعد از كلي كلنجار رفتن مشخص ميشود تاريخ اكثر داروها گذشته است و به هيچ وجه زير بار اينكه بايد دور ريخته شوند، نميرود و ميگويد: « عزيز من اين داروها اصلاً دست نخورده، بعداً به درد ميخورد. چه اشكالي داره اگر بخوريم؟» من هم مصرانه ميگويم: «پدر من، آخه دارويي كه چند سال از تاريخ انقضايش گذشته به چه دردي ميخورد، دردتو كه خوب نميكنه، هيچ اگر بخوريشون مسموم هم ميشوي.»
كافي است در جمع بگويي به دردي مبتلا شدهاي آنجاست كه همكاران، دوستان و خانواده سعي ميكنند در نقش دكتر ظاهر شوند و با تجويزهاي مختلف مثلاً كمكت كنند. اين اتفاق بسيار طبيعي است و ديگر عادتمان شده كه براي هر بيماري و مشكل جسمي كه پيدا ميكنيم اول نظر ديگران را بپرسيم بعد به دنبال راهحل مناسب و درمان درست برويم. جزئيترين مريضي از نظر ما سرماخوردگي است كه با قرص سرماخوردگي، تببر، استامينوفن و انواع داروها برايش درمانگري ميكنيم. در سختترين شرايط هم وقتي قلب يكي از اعضاي خانواده درد ميكند با پيشنهادهاي مختلف و دادن قرصهاي رنگارنگ تصميم ميگيريم كمكش كنيم غافل از اينكه ممكن است بر اثر همين داروهاي پيشنهادي ما آسيب ببيند.
معده درد يكي از بيماريهاي فراگير است كه براي درد آن همه نوع تجويزي ميشود. آخر سر هم بيمار با حالي بدتر راهي بيمارستان ميشود در حالي كه بايد بطور جدي اين مشكلش را درمان كند اين موضوع فقط در بين افراد عادي و اطرافيان ما صدق نميكند بلكه به عينه ميبينيم تحصيلكردهها و روشنفكران جامعه ما نيز به اين نوع درمانها مبتلا هستند. شايد يكي از دلايلي كه ما ايرانيها اصرار به خوددرماني و مصرف خودسرانه دارو داريم اين است كه ميخواهيم هميشه خودمان مشكلات را حل كنيم و نيازي به كمك نميبينيم.
آمارهاي نگرانكننده
مصرف خودسرانه و بيرويه دارو همه را نگران كرده است و طبق اعلام رسمي مسئولان وزارت بهداشت 10 تا 15 درصد مجموع داروهاي كشور بدون مشورت با پزشك مصرف ميشود كه اين ميزان بيش از استانداردهاي جهاني است. براساس تحقيقات انجام شده در كشورمان بيش از 50 درصد بيماران در موقعيتهاي ضروري نيز به مراكز درماني مراجعه نميكنند، در اين وضعيت يا راهي داروخانه ميشوند يا با مصرف داروهاي در دسترس، خود درماني ميكنند.
از طرف ديگر بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهاني، ايران در آسيا پس از چين مقام دوم را در مصرف دارو به خود اختصاص داده است و هر ايراني به طور ميانگين در سال 339 عدد دارو مصرف ميكند. البته مصرف سرانه داروهاي تزريقي در ايران در طول يك سال 11/4 بوده است كه همين آمار هم حدود چهار برابر مصرف سرانه كشورهاي در حال توسعه است. در اين ميان داروهايي كه بيش از همه به صورت خودسرانه مصرف ميشود شامل مسكنها، قطرههاي چشمي و آنتي بيوتيكهاست و مصرف بيرويه مسكنها روي كليه و كبد اثر منفي ميگذارد. درواقع اين خود ما هستيم كه با روش مصرف اشتباه دارو ضرر ميكنيم و سلامتمان را به خطر مياندازيم.
همكاري داروخانهها
شايد بخش عمدهاي از مشكل مصرف خودسرانه دارو در كشور خود ما باشيم. در بسياري موارد بيماران به داروخانه مراجعه و درخواست داروهايي ميكنند كه فروش بدون نسخه آن ممنوع است اما به راحتي در اختيار خريداران قرار ميگيرد. قطعاً براي اين افراد بحث سلامتي مهم نيست وفقط به پول دارو فكر ميكنند. داروخانهها به قيمت آزاد دارو را ميفروشند و هر سفارش دارويي كه داشته باشي را انجام ميدهند. در واقع در اين شرايط مسئوليتي هم نسبت به بيمار ندارند كه اين وضعيت خطرناك است.
بسيار پيش آمده كساني كه در داروخانهها كار ميكنند بدون درنظر گرفتن عوارض، داروي خوردني و تزريقي را به مراجعهكننده عرضه و به تبعات بعد از آن فكر نميكنند. درواقع سود مالي داروخانه به سلامتي بيمار ارجحيت پيدا ميكند و بايد خيلي جدي جلوي اين كار گرفته شود. شايد در خيلي از موارد مراجعهكنندگان تقاضاي آنتيبيوتيك و مسكن ميكنند اما مصرف مداوم اين داروها باعث ميشود مقاومت بدنشان بالا رود و در طول زمان به داروهاي قويتر نياز داشته باشند. كساني كه در داروخانهها كار ميكنند بايد اخلاق را در اين مسئله رعايت و از به وجود آمدن مشكلات بزرگتر پيشگيري كنند.
نكات مهم درباره نگهداري دارو
براي اينكه بتوانيم فرهنگ مصرف دارو را بين افراد جامعه ترويج دهيم بايد در مورد نگهداري و حفظ دارو نكاتي را مرور كنيم. اول اينكه براي نگه داشتن داروها جعبهاي درنظر بگيريم و در خانه يا محل كار جاي ثابتي برايش انتخاب كنيم. بهترين مكان براي نگهداري دارو جاي خشك و خنك است و نبايد در دسترس همه باشد. دارو را در مكانهاي مرطوب، گرم و زير نور شديد نگهداري نكنيد. تا جايي كه ممكن است از تعويض بستهبندي دارو خودداري كنيد. به هيچ وجه دارو را نزديك مواد خطرناك قرار ندهيد چون امكان مصرف اشتباه وجود دارد. دارو را پيش از مصرف كاملاً بررسي كنيد، به تاريخ مصرفش دقت كنيد و در صورت تغيير رنگ، بوي نامعمول يا هرگونه علامت مشكوك ديگر از دارو استفاده نكنيد. هرگز داروهايي كه بستهبندي آنها باز شده و در فضاي آزاد قرارگرفته است را مصرف نكنيد چون در صورت خوردن، احتمال مسموميت وجود دارد.
جايي براي عرضه داروي اضافي
بهترين اتفاق ممكن اين است كه افراد را در مورد استفاده خودسرانه و بيرويه از دارو آگاه كنيم. براي اينكه افراد مصرف بيش از اندازه نداشته باشند پيشنهاد ميكنيم مكاني براي جمعآوري داروهاي اضافي در نظر گرفته شود. وقتي جايي براي عرضه داروي اضافي نباشد همه اين اقلام در خانه جمع ميشود و بدون استفاده ميماند و در آخر دور ريخته ميشود. انبار شدن انواع داروها نه به نفع مصرفكننده و نه توليدكننده است و ميتوان با مديريتي درست از اين فرصت خوب بهره برد.
فرهنگسازي مهمترين كار براي استفاده از دارو به صورت منطقي است. درواقع اطلاعرساني به مردم باعث ميشود كه بيماران خودسرانه دارو را مصرف نكنند آگاهسازي مردم درباره نحوه مصرف دارو و تلاش براي اصلاح فرهنگ استفاده مردم از دارو ميتواند تا حدي اين مشكلات را حل كند. به وجود آوردن يك فرهنگ دارويي چندان سخت نيست و فقط نياز به همت و پيگيري مسئولان امر دارد تا نتيجه آن را در جامعه به چشم ببينيم.
