پدرم نقل ميكرد اوايل سالهايي كه هنوز به تعداد انگشتشمار تلفن كارتي در تهران نصب شده بود وقتي براي تلفن زدن مراجعه ميكرده گاهي اوقات ميديده كه جوانها با نصب كردن دو سيم مسي به يكديگر و وارد كردن به محل كارتخوان تلفن بدون اينكه كارتي بخرند و هزينهاي بپردازند راحت به وسيله دو سيم مسي دارند تماس ميگيرند. حتي ميگفت آن روزها لحيم كردن كارت تلفن به شكلي كه اعتبارش در طول تماس ثابت بماند هم جزو كارهاي تفنني نسل جوانهاي آن زمان بوده است.
در اخبار همين چند سال پيش عنوان شده بود كه به يكي از بانكهاي مهم شيكاگو دستبرد زده شده است. پليس شيكاگو ادعا ميكرد كه اين بانك به روزترين سيستم دزدگير را داشته و نكته جالب اينجا بود كه سارقين بعد از ورود به بانك، از كار انداختن سيستم دزدگير و بازكردن صندوقهاي امانات و جواهرات بدون هيچ سرقتي بانك را ترك كرده بودند. چند هفتهاي همه دغدغه پليس شيكاگو تنها پيدا كردن كساني بود كه معتقد بودند سرعت عملشان نشان از جوانيشان ميداده و فقط ميخواهند از آنها بپرسند چطور از عهده اين كار برآمدهاند. چند هفته بعد در اخبار عنوان شد كه اين عمليات بسيار حرفهاي كار چند جوان ايراني بوده كه فقط ميخواستهاند نبوغشان را به رخ بكشند و به هيچ وجه قصد دزدي نداشتهاند.
هدفم از مطرح كردن اين دو مورد از ويژگيهاي رفتاري ما ايرانيها اين بود كه بگويم ما بر اساس وراثت و نبوغمان هرجا هم زندگي كنيم چه داخل كشور و چه خارج از فرصتهاي ناچيز بهترينها را خلق ميكنيم.
ايجاد مشاغل جديد كه هر كدام به نوعي حكايت به رخ كشيدن قدرت تفكر و عمل هموطنان ماست هم نمونهاي از همين موضوع است. نكته مهمي كه در اين زمينه بايد به آن اشاره كنم اين است كه ما بسته به محيطي كه در آن رفت و آمد داريم، شاغل هستيم يا حتي از آن شناخت داريم به مرور زمان به مرحلهاي ميرسيم كه قدرت طراحي مسير جديد و حتي دور زدن قوانين رسمي كشور را داريم. طبيعي است كسي كه چنين قدرتي را داشته باشد در ازاي كاري كه انجام ميدهد پولي مطالبه كند پس به همين راحتي يك شغل آن هم از نوع كاذب شكل ميگيرد.
دورزنهاي قوانين بيمه خودرو، معاينه فنيهاي تقلبي، ضامنهاي قلابي، زناني كه نقش همسران قلابي را بازي ميكنند و مجلس گرمكنهاي عزا و شادي همه از دسته مشاغلي هستند كه بسته به نياز متفاوت جامعه يا خلأهاي قانوني و بازرسي شكل گرفتهاند و اين روزها درآمد خوبي هم به جيب ميزنند.
مثلاً وقتي شما خودرويي آسيبديده داريد كه از طرفي پول تعميرش را نداريد و از طرف ديگر از رانندگي با خودروي فاقد بيمه هراس داريد بايد بپذيريد كه بيمهكننده از مجراي قانوني خودرو شما را بيمه نميكند پس شما مجبوريد يا قيد بيمه را بزنيد يا از يك شاغل جديد در اين عرصه كمك بگيريد؛ از كسي كه يا معاينه نكرده برايتان پرونده بيمه تشكيل دهد يا حاضر شود با نصب پلاكتان روي يك خودروي سالم برايتان كارت بيمه صادر كند.
قصه معاينه فني دهندههاي تقلبي هم چيزي در همين اوضاع و احوال است. اما فصل مشترك همه اين مشاغل جديد شرعي نبودن درآمد آنهاست. تصور كنيد اگر در هر جامعهاي كساني باشند كه از راه استفاده از خلأهاي قانوني يا دورزدنها استفاده كنند به مرور زمان اوضاع كار و مسائل حقوقي در اين كشور به چه شكلي در ميآيد؟ جامعه به ورطه نابودي كشيده ميشود چون مطمئناً درگذر زمان تعداد اين افراد ثابت نميماند و طمع كسب درآمد بيشتر ميتواند هر انساني را به حيطه كاري غيرشرعي آنها سوق دهد.
اما چاره كار چيست؟! من معتقدم روشي كه در ساير كشورها در قبال مجرمين اينچنيني يا هكرها اتخاذ ميشود يكي از بهترين روشهاست. مثلاً در كشور انگليس اگر سازماني متوجه شود كه هكري توانسته از حفرههاي برنامهنويسياش سوءاستفاده كند و سيستم را هك كرده به جاي شكايت و دستگيري هكر از او ميخواهد كه بيايد در ازاي گرفتن پول همان نقيصه برنامهنويسي را رفع كند و سيستم فضاي مجازي شركت را تضمين كند. آنها با اين روش هم به هكر انگيزه كار و تحقيق بيشتر روي حفرههاي برنامهنويسي ميدهند هم از علاقه او در جهت مثبت استفاده ميكنند.
هكرها هم اين حق را به خودشان ميدهند در ازاي دانش و اطلاعاتي كه دارند و برنامهنويس قبلي نداشته، پول مطالبه كنند. من پيشنهاد ميكنم به جاي دستگيركردنشان از كارمندان اين شغلهاي جديد بپرسند چطور كاسبي ميكنند؟ مثلاً وقتي ميگويند كه ماشين ديگري را براي بيمه جايگزين ميكنند يا پلاك ماشين خسارتديده را روي ماشين سالم نصب ميكنند كافي است شركتهاي بيمه از متصديانشان بخواهند كه از اين پيش حتماً با يد زمان تكميل پرونده شمارهشاسي خودرو هم ثبت شود.
در هر شغلي اگر بتوان مشكلات، خلأها و حفرهها را شناخت و رفع كرد ديگر ميشود مطمئن بود كه راه براي كاسبيهاي غيرشرعي و سوءاستفادههاي غيرقانوني بسته شده است. اما اگر به جاي اصلاح كردن فقط به دنبال دستگير كردن باشيم هيچ اتفاقي نميافتد چون حتي اگر فقط دستگير كنيم تا زماني كه مسير كاسبي باز است بايد انتظار اين را بكشيم كه شخص ثاني بيايد و كار را در دست بگيرد.
ما ايرانيها همان طور كه نبوغ دور زدن قوانين و شكستن را بلديم همانطور هم ميتوانيم بهترين روشها براي اصلاح خلأهاي قانوني و مديريتي را ارائه بدهيم پس بهتر است با يك روش جديد كاسبيهاي جديد را از چرخه كسب و كار جامعهمان حذف كنيم چون وجود اين مشاغل ضربههاي سنگيني در آينده به كشورمان خواهد زد.
*مردمشناس
