ماه محرم براي ما ايرانيها حال و هواي خاصي دارد و از چند روز قبل از شروع محرم مهياي برپايي تكايا و هيئتهاي مذهبيمان ميشويم و شركت در اين مراسمها جزو سنتهاي ديرينه ما است. روزهاي ابتدايي ماه است اما پير، جوان، مرد، زن و كودك در جاي جاي شهر حضوري پررنگ دارند. شب اول ماه در يكي از هيئتهاي شهر مداح شعري را ميخواند كه بيشتر شبيه موسيقي آن طرف آب است. همه متحير به هم نگاه ميكنند و به دنبال اين هستند كه از روي كدام شعر ساخته شده است. مداح جوان با شور و حال وصف ناشدني با صداي بلند چيزهايي ميخواند كه هيچ نسبتي با حال و هواي محرم ندارد. چهرههاي متعجب به دنبال جواب در ذهنشان هستند و اينكه يك لحظه شك ميكني، آيا واقعاً در مجلس عزاداري امام حسين(ع) شركت كردهاي؟
مدتهاست كه خواندن شعرهاي جديد و داشتن سبك تازه براي برخي مداحنماها افتخار شده و هر كدام از آنها براي اينكه از اين قافله عقب نمانند دست به ابتكار ميزنند. پير غلامان يا مداحان بسياري در دهههاي گذشته از خود آثاري ماندگار به جاي گذاشتهاند كه هميشه نيز در مراسمهاي عزاداري تكرار ميشود و باقي ميماند. وقتي به گذشتههاي نه چندان دور نگاه ميكنيم ميبينيم در اين مراسمها بيشتر از اينكه مهم باشد با چه لحني خوانده ميشود به محتوا اهميت داده ميشد و ما از كودكي تا بزرگسالي هنوز اولين نوايي كه براي چشم و گوشهايمان آشنايي خاطره انگيزي دارد مطلعي از محتشم كاشاني با اين مضمون است:«باز اين چه شورش است كه در خلق عالم است، باز اين چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است، باز اين چه رستخيز عظيم است كز زمين، بينفخ صور خاسته تا عرش اعظم است...»
از قرن دهم هجري تاكنون اين شعر ماندگار مانده است و شعرها و نواهايي مانند اين نيز وجود دارند كه هيچ گاه از شنيدن آنها سيراب نميشويم اما در چند سال اخير مداحان از شعرهايي استفاده ميكنند كه نه در خاطرهها ميماند و نه مردم زياد تمايل دارند كه آنها را زمزمه كنند. هنوز هم وقتي به ياد مراسمهاي گذشته ميافتيم اشعاري كه مداحان ميخواندند را به ياد ميآوريم؛ در اين ايام هر گاه در خلوتي باشيم آنها را زمزمه ميكنيم. واقعاً چه اتفاقي افتاده است كه برخي مداحان به اين نتيجه ميرسند كه بايد براي قرار گرفتن در اين ميدان رقابت از اين دست نوآوريها داشته باشند. دليل واقعي اين كار چيست و چطور ميتوان با اين اتفاقات مبارزه كرد؟
نوآوري به چه قيمتي؟
مردم ما به دين اعتقاد خاصي دارند و جزو جوامعي هستيم كه دين در اولويت قرار دارد. با همين باورها وقتي صداي اذان ميآيد يا ماه رمضان ميرسد يا ايام سوگواري
امام حسين(ع) ميشود اعمال مخصوص به آنها را انجام ميدهيم. در ماه محرم مراسمهاي خاصي برگزار ميكنند و در هر كوچه و برزن شاهد انجام مراسم عزاداري به سبك بومي و سنتي و البته با محوريت مداحان جديد با متون و موسيقي جديد هستيم. اين نوشتههاي ديني مربوط به زمانهاي گذشته است و برخي مداحان خلاقيت به خرج ميدهند و آنها را با زندگي مدرن امروزي تطبيق ميدهند!
آنها غافل از اينكه اين كارشان چه اثرات منفي دارد، عشقهاي زميني را با عشقهاي آسماني در كنار هم قرار ميدهند.
جايگاه مداحان در مراسمها
در هيئتهاي عزاداري سنتي همچنان محور، سخنران است و مداح نيز در كنارش حضور دارد. در دستهجات و هيئتهاي محلي مداح نفر اصلي است و زمان و مكان مراسم با حضور مداح تبليغ ميشود. در اين مراسمها با توجه به رقابتي كه بين مداحان وجود دارد با سبكهاي جديد موسيقي، اشعاري تازه و مداحان بينام و نشان روبهرو هستيم. بسياري از كساني كه مداحي ميكنند ناشناخته هستند و در واقع با خواندن يك قطعه و پخش گسترده معروف شده و يك شبه ره صد ساله ميروند. صداي خوب، جسارت حضور در جمع داشتن و ارتباط با مداحان ديگر زمينهساز شروع مداحي كردن آنهاست. بعضاً ديده شده كه مداحان به دليل حضور فراگيرشان در مراسمها، جاي روحانيون را گرفتهاند و بيشتر زمان مراسم به مداحي ميگذرد. آنقدر اين جايگاه بالاست كه بر اساس آنچه خوانده شده و در مراسمها گفته ميشود باورهاي ما پايهگذاري ميشوند. در اين زمينه رهبر معظم انقلاب به مداحان فرمودند: «فراموش نكنيد كه شما مبلغيد» اگر واقعاً مداحان دقت داشته باشند كه جايگاهشان جايگاه يك مبلغ است، نوع نگاه و روند كاريشان تغيير خواهد كرد و در انتخاب شعر و سبك آن هم حساسيت لازم را رعايت خواهند كرد.
متأسفانه بسياري از مداحان جديد راهي جداي از روحانيت ميروند. در حالي كه مداح قديمي در كنار روحاني و دستيار او بوده است. و بالاخره بايد گفت مداح واقعي امام حسين(ع) هيچ گاه حرمتها را نميشكند و راوي صديق حماسه كربلاست.
مداحي سبك جديد
مداحي هم مانند بسياري ديگر از پديدههاي اجتماعي و فرهنگي در ايران، دچار تغييرات بنيادين شده است. شرايط جديد باعث شده است در بيشتر مراسمها به جاي تعمق و تفكر در پيام مراسم به هيجان و شور در مراسم توجه شود و سليقه نسل جديد و رسانهاي شدن مراسم عزاداري تأثير بسياري بر اين روند داشته است.
همچنين آمدن وسايل ارتباط جمعي مانند راديو، تلويزيون، ماهواره، ويدئو و فيلم به شدت افكار عمومي را به خود جلب كرد و به شكل ناخواسته بر خواننده، مداح، متن و آهنگ، لحن و نحوه اجراي مراسم اثر گذاشت. امروزه ابزار و وسايل مورد استفاده در مراسم عزاداري با سليقههاي گوناگون به طور انبوه توليد ميشود در حاليكه در گذشته، ابزارآلات مورد استفاده در مراسم عزاداري با دست توليد ميشد. سبك جديد عزاداريها با توجه به تغيير ذائقه فرهنگي جوانان شهري شكل گرفته است. متوليان سنتي آئينهاي عزاداري نيز بنا به دلايلي نتوانستند به نيازهاي تازه جواب دهند و اين سبك جديد بيشتر از همه در تهران و ساير كلانشهرها رواج پيدا كرد كه نتيجه سبك جديد زندگي شهري و مدرن ايراني است.
