ناآراميهاي اوكراين زمينهساز افزايش بيسابقه تنش ميان سازمان پيمان آتلانتيك شمالي( ناتو) با روسيه شده است. روسيه به دنبال تحولات اخير اوكراين و سقوط ويكتور يانوكوويچ، چهره مورد حمايت مسكو، نيروهاي ارتش خود را در مرزهاي اوكراين مستقر كرده است، مسئلهاي كه ائتلاف غرب و اوكراين به آن اعتراض كردهاند. آندرس فوگ راسموسن، دبيركل ناتو، به مسكو هشدار داده كه يا نيروهاي خود از مرز اوكراين را به عقب براند يا در صورت مداخله در اوكراين منتظر عواقب آن باشد. در همين حال دبيركل ناتو هشدار داد كه اگر روسيه نيروهاي خود را از مرزهاي اوكراين عقب نكشد، بايد منتظر پيامدهاي آن باشد، اما روسيه ميگويد كه ناتو با استفاده از بحران اوكراين درصدد توجيه وجود خود در قرن ۲۱ است. آندرس فوگ راسموسن دبيركل سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) در 22 فروردين تأكيد كرد كه تجمع نظاميان روسيه در مرزهاي شرقي اوكراين براي تمرين و رزمايش نيست بلكه براي جنگ است.
ناتو و افزايش هزينههاي دفاعي
با گسترش شكاف بين روسيه و ناتو بر سر اوكراين و اقدامات تنبيهي ناتو عليه روسيه، موضعگيري مقامات دو طرف رنگ و بوي تندتري به خود گرفته است. در اين راستا آندرس فوگ راسموسن دبير كل ناتو در مقالهاي كه در روزنامه ديلي تلگراف به چاپ رسيد، تأكيدكرد كه انگليس و متحدانش در ناتو بايد با هزينه بيشتر در بخش دفاعي به «تجاوز غيرقانوني» روسيه عليه اوكراين واكنش نشان دهند. از ديدگاه راسموسن، اعضاي ناتو بايد به مدرنيزه كردن نيروهاي مسلح خود بپردازند، زيرا روسيه به دنبال تقسيم اروپا است. راسموسن ادعا كرد كه هيچ يك از اعضاي ناتو در پي ايجاد جنگ سرد با روسيه نيستند، ولي با اين وجود شاهد هستند كه مسكو تلاش ميكند بار ديگر اروپا را به مناطق تحت نفوذ خود تقسيم كند. وي در اين باره تصريح كرد كه همه اعضاي ناتو بايد منابع لازم را براي تقويت تواناييهاي دفاعي سرمايهگذاري كنند، هر چند اين اقدامات در شرايط اقتصادي كنوني دشوار است اما شرايط دفاعي آنها را ميطلبد. راسموسن در عين حال هشدار داد كه در درازمدت، ضعف امنيتي هزينه به مراتب بيشتري از سرمايهگذاري كنوني خواهد داشت. نكته مهمي كه راسموسن آن را بيان كرده و به طور تلويحي به ايستادگي نظامي در برابر روسيه اشاره دارد اين است كه وي تصريح كرد كه ناتو ناگزير است كه در برابر اقدامات كرملين واكنش نشان دهد ولي اين به معناي احياي دوران جنگ سرد نيست. راسموسن در حالي خواهان تقبل هزينههاي نظامي بيشتر از سوي اعضاي ناتو شده كه در حال حاضر بار مالي ناتو بيش از همه بر دوش امريكا قرار دارد. در سال 2013 امريكا 72 درصد از هزينههاي نظامي ناتو را تقبل كرد در حالي كه در سال 1995 اين مقدار 59درصد بود.
ناتو در واكنش به بحران اوكراين و الحاق شبهجزيره كريمه به روسيه، تعداد هواپيماهاي جنگنده در كشورهاي حوزه بالتيك (استوني، لتوني و ليتواني كه هممرز با روسيه هستند) را دو برابر كرده است. همچنين هواپيماهاي رادار پرنده آواكس در آسمان لهستان و روماني به منظور رهگيري فعاليتهاي روسيه مستقر شدهاند. ناتو همچنين حضور نظامي خود را در درياي سياه پس از بروز بحران اوكراين افزايش داده است. علاوه بر اين تعدادي هواپيما نيز براي گشتزني به فراز لهستان و روماني فرستاده شده است. سازمان ناتو همچنين در 13 فروردين براي مجازات روسيه به دليل الحاق شبهجزيره كريمه به خاك خود، همكاري با اين كشور در عرصههاي مختلف را متوقف كرد.
واكنش روسيه به اقدامات ناتو
در مقابل اقدامات خصمانه ناتو، روسيه موضعي انتقادي اتخاذ كرده و در اين راستا الكساندر گروشكو نماينده دائم روسيه در ناتو اعلام كرد سازمان پيمان آتلانتيك شمالي تلاش ميكند جامعه بينالمللي را متقاعد كند كه روسيه در تلاش براي انجام اقدامات تهاجمي است و قصد دارد از اين طريق جنگ سرد جديدي بهوجود آورد. به گفته وي، شمار طرفداران بازگشت به دوران جنگ سرد در اين سازمان افزايش يافته است. گروشكو درباره توقف همكاريهاي ناتو با روسيه نيز كه تصميم مربوط به آن در اجلاس اخير وزيران خارجه اين پيمان در بروكسل گرفته شد، به توقف اجراي طرحهاي مختلف ميان روسيه و اين سازمان اشاره كرد. به نظر ميرسد روسيه در واكنش به اقدامات ناتو موضعي تهاجمي اتخاذ كرده و ضمن قطع همكاري با ناتو در زمينه افغانستان به تعليق يا قطع روابط با ناتو در ديگر زمينهها نيز پرداخته است. با توجه به تنش فزاينده بين روسيه و ناتو شواهد حاكي از آن است كه موضوعات مورد اختلاف بين دو طرف به سرعت در حال افزايش است. در سالهاي اخير موضوعاتي مانند گسترش ناتو به سوي شرق يا استقرار سامانههاي ضدموشكي از موارد اصلي اختلاف محسوب ميشدند، اما اكنون بحران اوكراين به طور جدي به رويارويي دو طرف انجاميده است به نحوي كه ناتو عملاً در حال صفآرايي نظامي در برابر روسيه است و همين مسئله احتمال برخورد دو طرف با گسترش بحران اوكراين و به ويژه گسترش آشوب و ناآرامي در شرق اوكراين را به شدت افزايش داده است.
باتوجه به ادامه اقدامات ناتو در زمينه تقويت نيروها و افزايش استقرار تجهيزات نظامي در كشورهاي همجوار اوكراين از سوي ناتو، سرگئي لاوروف وزير امور خارجه روسيه اعلام كرد ناتو تلاش ميكند از بحران اوكراين به منظور «استقرار نظاميان خود» در اوكراين و پيشروي نيروهاي خود به سوي شرق استفاده كند. وي تأكيد كرد كه ناتو به دنبال تقويت اتحاد دروني خود است. لاوروف همچنين گفت، معيارهاي دوگانه اعمالي از سوي ناتو تهديدي مستقيم براي امنيت و ثبات اوكراين است. وزيرخارجه روسيه در عين حال در واكنش به تحولات اخير اوكراين از مقامات كييف خواست تا هرچه سريعتر به مطالبات مشروع ساكنان نواحي شرقي و جنوبي اين كشور پاسخ دهد. ژنرال فيليپ بريدلاو فرمانده ارشد ناتو در اروپا در واكنش به تهديدهاي نظامي روسيه عليه اوكراين گفت كه اين تهديدها ميتواند در نهايت منجر به استقرار نيروهاي امريكايي در كشورهاي عضو ائتلاف در شرق اروپا شود كه (از جانب روسيه) احساس خطر ميكنند.
پنتاگون و بازبيني استراتژي نظامي در اروپا
به گفته درك چالت، معاون وزير دفاع امريكا، الحاق كريمه به روسيه ميتواند باعث تجديدنظر امريكا در حضور نظامي در اروپا شود كه پس از پايان جنگ سرد به تدريج كاهش يافته بود. چالت با حضور در كميته نيروهاي مسلح مجلس نمايندگان امريكا با بيان اينكه مداخله غيرقانوني روسيه در اوكراين، ديد واشنگتن نسبت به اروپا را به چالش كشيده، اظهار داشت كه اين اقدام روسيه چشمانداز امنيتي اروپا را تغيير ميدهد، باعث بيثباتي در مرزهاي ناتو ميشود و چالشي براي نظم بينالمللي است. چالت در اين باره تصريح كرد كه هر چند ما به دنبال رويارويي با روسيه نيستيم اما اقدامات كرملين در اروپا و اوراسيا، امريكا را وادار به تجديد نظر در زمينه حضور خود در اروپا، رزمايشها و تمرينات نظامي آينده و همچنين ميزان استقرار نيرو ميكند. در حال حاضر حدود 67 هزار نيروي نظامي امريكا در قاره اروپا مستقر هستند كه 40 هزار نفر در آلمان، 11 هزار نفر در ايتاليا و 9500 نفر در انگليس مستقر هستند.
هنگام فروپاشي شوروي در1991 ميلادي 285 هزار نظامي امريكايي در اروپا مستقر بودند. با اين حال تغييرات ژئوپولتيكي در صحنه اروپا و بروز تهديدات جديد در ديگر نقاط جهان، در نهايت منجر به چرخش نگاه و توجه امريكا از اروپا به ديگر نقاط و به ويژه شرق آسيا شد. باراك اوباما رئيسجمهور امريكا در ژانويه 2012 ميلادي استراتژي جديد نظامي اين كشور تحت عنوان «بازبيني استراتژي دفاعي» را اعلام كرد. اين استراتژي تا حد زيادي بر دو موضوع حضور نظامي بيشتر در آسيا - اقيانوس آرام و خاورميانه متمركز بود. در اين استراتژي مسئله كاهش نيروهاي امريكايي در اروپا نيز مورد توجه قرار گرفت كه نتيجه كاهش قابل ملاحظه بودجه نظامي امريكا و نيز ديدگاه جديد استراتژيستهاي امريكايي در باره تهديدات نظامي جديد بود. با توجه به اينكه از ديدگاه استراتژيستهاي امريكايي تهديدات عمده در ناحيه آسيا- اقيانوس آرام قرار دارند، لذا طبيعتاً پنتاگون تمركز بيشتري بر اين منطقه معطوف كرد.
تحولات سريع و گسترده در صحنه اروپا با اقدام روسيه در زمينه الحاق شبهجزيره كريمه به قلمرو خود و نيز صفآرايي نظامي روسيه در مرزهاي غربي اوكراين در كنار متهم شدن مسكو به دخالت در ناآراميهاي شرق اوكراين باعث شده تا واشنگتن به سرعت در صدد تغيير استراتژي نظامي خود در صحنه اروپا برآمده و در كنار آن اقدامات و تدبير دفاعي و نظامي قابل توجهي انجام دهد. معاون وزيردفاع امريكا در اين باره تصريح كرده كه واشنگتن خودجوش بودن حوادث در دونتسك و خاركف را باور ندارد. وي در عين حال، تحركات روسيه در شرق اوكراين را تشديدكننده بحران دانست. اين در حالي است كه امريكا براي اطمينان دادن به متحدانش در ناتو در حال حاضر شش جنگنده اف-15 به جمهوريهاي بالتيك و 12 فروند اف-16 به همراه سه هواپيماي ترابري را نيز به لهستان فرستاده است. همچنين ناوشكن «دونالد كوك» مجهز به سامانه ضدهوايي و ضد موشكي «ايجيس» نيز تا روزهاي آينده در درياي سياه مستقر خواهد شد. در واقع بخشي از اقدامات امريكا عليه روسيه در پاسخ به بحران اوكراين، واكنشهاي نظامي به ويژه در اروپاي شرقي است كه ميتواند به تنش بيشتر در اين منطقه ملتهب بينجامد. شواهد حاكي از آن است كه با وجود هشدارهاي امريكا و ناتو به روسيه در زمينه سياستها و اقدامات آن، مسكو كماكان قصد دارد تا اهداف خود را در اوكراين دنبال كند. بدين ترتيب بايد ديد كه رويارويي روسيه و امريكا در صحنه اروپاي شرقي تا كجا ميتواند ادامه يابد و آيا اين مواجهه در نهايت به تقابل نظامي خواهد انجاميد؟
