نشست امنيت هستهاي به مدت دو روز از دوشنبه چهارم فروردين در لاهه هلند برگزار شد. قبل از برگزاري اين نشست، مقامات برگزاركننده اعلام كردند حدود 53 نفر از رهبران جهان در اين اجلاس شركت خواهند كرد كه از جمله آنها ميتوان به رؤساي جمهور چين و امريكا اشاره كرد. مارك روت نخستوزير هلند نماينده كشور ميزبان اجلاس بود. آنگلا مركل صدر اعظم آلمان، شينزو آبه و ديويد كامرون نخستوزيران ژاپن و انگليس هم از ديگر شركتكنندگان در اين اجلاس بودند. سرگئي لاوروف وزير خارجه روسيه به جاي ولاديمير پوتين رئيسجمهور اين كشور در اجلاس لاهه شركت كرد. در مجموع 17 معاون رئيسجمهور و 13 وزير هم از جانب كشورشان در اين اجلاس شركت كردند. خوزه مانوئل باروسو رئيس انجمن اروپا، هرمان فان رومپوي رئيس شوراي اروپا، يوكيا آمانو مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي، بان كي مون دبيركل اداره ملل و رونالد كي نوبل مديركل پليس بينالملل از ديگر شخصيتهاي شركتكننده در اجلاس امنيت هستهاي در لاهه بودند. اين نشست در حالي برگزار شد كه مذاكرات درباره امنيت هستهاي تحتالشعاع بحران اوكراين و تنش روزافزون غرب و روسيه برسر اين بحران قرار گرفت.
تروريسم هستهاي چيست؟
اين نشست سومين نشست در زمينه امنيت هستهاي بود. اولين نشست در سال 2010در واشنگتن پايتخت امريكا و دومين نشست درسال 2012 در سئول پايتخت كرهجنوبي برگزارشد. موضوع اصلي مورد بحث در نشست امنيت هستهاي لاهه موضوع تروريسم هستهاي بود. تروريسم هستهاي را جديدترين و خطرناكترين شكل تروريسم تلقي ميكنند و احتمال وقوع آن موجب نگراني جهاني شده است. اقدامات تروريستي هستهاي يا ناظر به استفاده از مواد و تسليحات هستهاي عليه افراد يا دولتهاست يا متضمن انجام رفتارهاي غيرقانوني عليه مواد و تأسيسات هستهاي است. به همين دليل در اسناد بينالمللي، منظور از تروريسم هستهاي صرفا ارتكاب خشونت هستهاي يا تهديد به آن عليه دولتها يا افراد نيست و به مراحل پيش از اين اقدام يعني تهيه، تصاحب، خريد و فروش، قاچاق و استفاده از مواد راديواكتيو و تسليحات هستهاي و حتي درخواست كردن آنها نيز اشاره دارد. در اين راستا در نشست لاهه تلاش شد تا راهكارهايي براي جلوگيري از دستيابي گروههاي تروريستي به مواد راديواكتيو و تسليحات هستهاي اتخاذ شود تا بدين ترتيب امنيت هستهاي دچار خدشه نشود. تحليلگران ميگويند گروههاي تروريستي در صورت تأمين مالي و برخورداري از دانش فني و همچنين مواد شكافتپذير قادر به ساخت بمب هستهاي خواهند بود. آنها معتقدند دستيابي به مواد هستهاي تسليحاتي يعني اورانيوم بسيار غني شده و پلوتونيوم بزرگترين چالش براي تروريستها محسوب ميشود و بر اين اساس اين مواد چه در مراكز غيرنظامي و چه نظامي بايد در قبال احتمال دستيابي به آنها حفظ شوند.
گروه كاري مواد شكافتپذير اعلام كرده حدود 2هزار تن مواد راديواكتيو سطح بالا در صدها سايت هستهاي در 25 كشور وجود دارد. بخش اعظم اين مواد تحت كنترل نظامي است اما مقدار قابل توجهي از آن در مراكز غيرنظامي ذخيره شده كه از امنيت كمتري برخوردار است. شمار كشورهاي داراي مواد هستهاي قابل استفاده در ساخت تسليحات هستهاي از سال 1991 تقريباً از 50 كشور به نصف كاهش يافته است. با اين همه مدرسه كندي دانشگاه هاروارد در مارس 2014 درگزارشي اعلام كرد هنوز بيش از 120 راكتور تحقيقاتي و توليد ايزوتوپ در سراسر جهان همچنان از اورانيوم بسيار غني شده براي سوخت يا ديگر اهداف استفاده ميكنند و تعداد زيادي از آنها از تدابير امنيتي نسبتاً كمي برخوردارند. به همين دليل در بيانيه پاياني نشست امنيت هستهاي لاهه با اشاره به تلاشها براي استفاده از اورانيوم كمتر غني شده به عنوان سوخت رآكتورهاي تحقيقاتي و ديگر رآكتورها به جاي اورانيوم بسيار غني شده آمده است:«ما از كشورها ميخواهيم استفاده از اورانيوم بسيار غني شده را از طريق تبديل سوخت رآكتور از اورانيوم بسيار غني شده به اورانيوم كمتر غني شده، به حداقل برسانند.»
خواستههاي نشست لاهه
پس از دو روز سخنراني سران و مقامات كشورها و سازمانهاي بينالمللي ذي ربط در نشست لاهه، سران جهان در بيانيه پاياني كه سهشنبه شب پنج فروردين صادر شد، از كشورها خواستند ذخاير سوخت هستهاي بسيار غني شده و استفاده از اين ماده را به حداقل برسانند تا به جلوگيري از دستيابي گروههاي تروريستي همچون القاعده به اين ماده براي ساخت بمب هستهاي كمك كنند. 53 كشور شركتكننده در سومين نشست امنيت هستهاي در پايان اين نشست در اين زمينه توافق داشتند كه طي چهار سال گذشته پيشرفتهايي در زمينه امنيت هستهاي حاصل شده است. مقامات عالي اين كشورها همچنين با اعلام اينكه هنوز چالشهاي بسياري وجود دارد، بر ضرورت همكاري بينالمللي به منظور تضمين جلوگيري از دستيابي تروريستها به اورانيوم بسيار غني شده، پلوتونيوم و ديگر مواد راديواكتيو تأكيد كردند. در بيانيه پاياني نشست امنيتي هستهاي آمده است:«ما كشورها را تشويق و ترغيب ميكنيم ذخاير اورانيوم بسيار غني شده خود را به حداقل برسانند و ذخيره پلوتونيوم جدا شده خود را در سطح حداقلي حفظ كنند.» در جريان اين نشست افزون بر توافق هستهاي بين ژاپن و امريكا، مقامات امريكايي اعلام كردند با ايتاليا و بلژيك نيز براي انتقال اورانيوم با غناي بالا و پلوتونيوم از خاك اين متحدان اروپايي خود به توافق رسيدهاند. پيشتر ژاپن از توافق براي تحويل 3هزار و 500 كيلوگرم پلوتونيوم قابل استفاده در بمب اتمي و اورانيوم با درجه غناي بالا به امريكا خبر داده بود.
وعدههاي مدعيان
در پايان نشست امنيت هستهاي لاهه، ۳۵ كشور با اتخاذ تدابير شديدتر براي مقابله با تروريسم هستهاي موافقت كرده و وعده دادند تا تدابير بينالمللي مربوط به امنيت هستهاي را در قوانين داخلي خود بگنجانند. اين كشورها همچنين با بازنگري مستقل در مقررات امنيتي خود براي جلوگيري از دسترسي تروريستها به مواد راديواكتيو موافقت كردند. ۱۸ كشور از جمله روسيه، چين، هند و پاكستان از امضاي اين طرح كه ايده مشترك هلند، امريكا و كره جنوبي بود، خودداري كردند. در عين حال امريكا و روسيه به منظور تأييد بيانيه پاياني نشست امنيت هستهاي در لاهه كه هدف از آن تقويت امنيت هستهاي در سراسر جهان است، اختلافها برسر شبهجزيره كريمه را كنار گذاشتند و با ديگر قدرتهاي هستهاي جهان از جمله چين، فرانسه، آلمان و انگليس همراه شدند. باراك اوباما رئيسجمهور امريكا گفت تصميم اوكراين درخصوص انتقال همه اورانيوم بسيار غني شده خود در نخستين نشست امنيت هستهاي كه سال 2010 در واشنگتن برگزار شد يادآور اين مسئله است كه حفظ بيشتر اين ماده باعث امنيت بيشتر همه كشورها خواهد بود. اوباما در كنفرانسي خبري افزود:«اگر چنين چيزي اتفاق نميافتاد، اين مواد هستهاي خطرناك همچنان در آنجا بود و وضع دشواري كه ما اكنون در اوكراين با آن روبهرو هستيم يك نگراني مهم ديگر بود.» اوباما تصريح كرد:«ما براي تحقق اهداف بلندپروازانه خود در زمينه تضمين امنيت همه مواد هستهاي و راديواكتيو كه چهار سال پيش آنها را ترسيم كرديم، كارهاي زيادي بايد انجام دهيم.» نشست چهارم امنيت هستهاي قرار است سال 2016 در شيكاگو برگزار شود. در پايان نشست امنيت هستهاي در لاهه هلند، شركتكنندگان بر افزايش امنيت هستهاي در سراسر جهان تأكيد كردند. در بيانيه پاياني نشست لاهه، از كشورهاي جهان خواسته شده است كه يك فرهنگ قوي امنيت هستهاي ايجاد و به طور مؤثر، با تروريسم هستهاي و ساير تهديدهاي جنايتكارانه، مبارزه كنند. هدف اين نشست جلوگيري از تروريسم هستهاي و به عبارت بهتر، دستيابي تروريستها به مواد هستهاي براي ساخت بمب هستهاي بود. كشورهاي شركتكننده در اين نشست براي امنتر كردن مواد هستهاي و كاستن از تسليحات هستهاي تا زمان برگزاري دور بعدي اين نشست در 2016 در واشنگتن، متعهد شدند. همزمان با برپايي اين نشست گزارشهايي درباره تصميم اوكراين براي خروج از پيمان منع گسترش تسليحات هستهاي منتشر شد كه با واكنش سريع روسيه مواجه شد. در اين راستا وزارت امور خارجه روسيه سهشنبه پنجم فروردين با انتشار بيانيهاي از تصميم اوكراين براي خروج از پيمان منع گسترش تسليحات هستهاي موسوم به ان. پي. تي انتقاد كرد. در بيانيه وزارت خارجه روسيه گفته شده است، روسيه از اظهارات مقامهاي اوكرايني مبني بر خروج از قرارداد ان. پي. تي متأسف است. دراين بيانيه يادآوري شده است، طرف اوكرايني در اجلاس امنيت هستهاي به قصد كييف براي خروج از قرارداد منع انتشار سلاح هستهاي اشاره كرده و لايحه قانوني نيز در مورد خروج اوكراين از پيمان ان. پي. تي به مجلس اوكراين ارائه شده است. وزارت امور خارجه روسيه با بيان اينكه اين موضع اوكراين تهديد جدي براي پيمان ان. پي. تي به وجود آورده است، از سكوت كشورهاي امين اين پيمان ابراز تأسف كرده است. در اين بيانيه همچنين اظهارات نماينده اوكراين در نشست امنيت هستهاي كه روسيه را به نقض تفاهمنامه بوداپست متهم كرد ادعاي بياساس خوانده شده است. تفاهمنامه بوداپست در سال 1994 امضا شد و مطابق آن اوكراين از زرادخانه اتمي خود صرفنظر كرد. روسيه، امريكا و انگليس اين تفاهمنامه را امضا كردهاند و كشورهاي ضامن اجراي آن محسوب ميشوند.
تهديدكنندگان واقعي
هر چند بحث تروريسم هستهاي از اهميت برخوردار است اما واقعيت آن است كه امنيت جهاني امروزه بيش از اينكه از جانب گروههاي تروريستي در معرض تهديد باشد، توسط قدرتهاي هستهاي كه اتفاقاً سران آن در نشست لاهه شركت داشتند در معرض تهديد قرار دارد. با وجود اقدامات بينالمللي براي كاهش زرادخانههاي هستهاي به ويژه پيمان منع گسترش تسليحات هستهاي (ان. پي. تي) كه در راستاي كاهش و در نهايت محو تسليحات هستهاي تصويب و به اجرا در آمده است، قدرتهاي بزرگ هستهاي كماكان به دنبال مدرنسازي تسليحات هستهاي خود هستند. در اين راستا براساس گزارش موسسه تحقيقاتي صلح بينالمللي استكهلم(سيپري) كه در ژوئن 2013 منتشر شد،تمامي پنج كشوري كه به عنوان كشورهاي هستهاي به رسميت شناخته شدهاند يا در حال استقرار و ساخت تسليحات و سيستمهاي پرتابكننده هستهاي هستند يا تصميم دارند اين اقدام را انجام دهند. در اين گزارش تأكيد شده كه اين كشورها (چين، فرانسه، روسيه، انگليس و امريكا) تصميم گرفتهاند تا زرادخانههاي هستهاي خود را براي مدت نامحدودي حفظ كنند. اين مؤسسه اعلام كرد، در آغاز سال 2013 كشورهاي امريكا، روسيه، فرانسه، انگليس، چين، هند، پاكستان و نيز رژيم صهيونيستي حدود 4هزار و400 سلاح هستهاي عملياتي در اختيار داشتند. به گزارش اين مؤسسه، اگر تمامي كلاهكهاي هستهاي شمارش شوند، اين طرفها همگي حدود 17هزار و 265 سلاح هستهاي در اختيار دارند. اين در حالي است كه امضاكنندگان معاهده منع گسترش تسليحات كشتارجمعي (ان. پي. تي) كه كشورهاي عضو دائم شوراي امنيت نيز جزو آن هستند، متعهد شدهاند تا در راستاي خلع سلاح هستهاي گام بردارند. به نظر ميرسد احتمال كمي وجود دارد كه كشورهاي داراي سلاح هستهاي واقعاً تمايل داشته باشند زرادخانههاي هستهاي خود را كنار بگذارند. برنامههاي دراز مدت مدرنيزاسيون هستهاي اين كشورها نشان ميدهد كه تسليحات هستهاي از ديدگاه آنها به عنوان شاخص قدرت و وجهه بينالمللي محسوب ميشود. بدين ترتيب جهان همچنان شاهد وجود زرادخانههاي هستهاي است كه نه تنها كاهش نمييابند، بلكه به طور مدام در حال بهسازي يا ورود تسليحات هستهاي جديد به اين زرادخانهها و در نتيجه تهديد امنيت و صلح جهاني هستيم.
