در كنار آلودگي هوا و ترافيك، توليد انبوه زباله معضل جديدي است كه علاوه بر آلودگي هوا بر اثر توليد گازهاي گلخانهاي، شيرابه آن نيز به دليل نبود تصفيهخانه، صدها هكتار زمين را آلوده و بلااستفاده ميكند كه ادامه اين روند ميتواند علاوه بر اثرات مخرب زيستمحيطي، هزينههاي بسياري را به كشور تحميل كند و اگر براي اين معضل راهكاري انديشه نشود، بايد در آينده منتظر فاجعههاي زيستمحيطي باشيم.
هر فرد به صورت ميانگين در كشور حدود 700 گرم زباله در شبانهروز توليد ميكند كه اين ميزان توليد زباله را بايد با توليد زباله توسط ساير صنوف و زبالههاي صنعتي نيز در نظر گرفت. حجم زياد توليد زبالههاي تر و خشك با توجه به گسترش شهرنشيني و نبود سيستمهاي جمعآوري و مديريت پسماند در كشور سبب ميشود تا هزينه بالايي براي جمعآوري حمل و دفن زباله صرف شود، يعني با اين اقدام فقط زباله از محيطهاي شهري جمعآوري و در حاشيه شهرها به روشهاي گوناگون دفن ميشود.
توليد 16 ميليون زباله در كشور
روند توليد زباله در كشور به دلايل مختلف در حال افزايش است، به گونهاي كه به گفته هايده شيرزادي سالانه در كشور 16 ميليون تن زباله توليد ميشود كه اين ميزان منجر به توليد 50 هزار تن گاز گلخانهاي و 10 ميليون مترمكعب شيرابه ميشود. اين اكولوژيست با اشاره به افزايش توليد زباله در كشور تأكيد كرد: اين ميزان زباله علاوه بر توليد گازهاي گلخانهاي و شيرابه موجب از بين رفتن هزار هكتار زمين براي دفن آن ميشود.
وي در مورد گازهاي گلخانهاي و اثرات زيانبار آنها افزود: وقتي آلودگي به هوا ميرود با بارش باران دوباره به زمين بازميگردد كه اين مسئله ميتواند بارها و بارها در تهران و حتي شهرهاي اطراف هم اتفاق بيفتد زيرا ابرهايي كه حاوي مواد آلاينده هستند به وسيله باد جابهجا ميشوند.
بازيافت 8 درصدي زبالهها
توليد زياد زباله در كشور از يكسو، جمعآوري و انتقال و دفن آن از سوي ديگر معضلي است كه مسئولان كشور با آن روبهرو هستند و به دليل نبود سيستم جامع مديريت پسماند، زبالههاي تر و خشك از مبدأ با يكديگر مخلوط شده و به همان صورت نيز جمعآوري و انتقال و دفن ميشود، به واقع با اقدامات صورت گرفته براي تفكيك و بازيافت زباله از مبدأ، اين اقدام فقط در برخي كلانشهرها و شهرهاي بزرگ به صورت محدود به اجرا درميآيد.
در اين زمينه شيرزادي بيان ميكند: براساس محاسبات انجام شده تنها هشت درصد زبالهها در كشور بازيافت ميشوند و بقيه به آلايندههاي مختلف تبديل ميشوند.
وي در ادامه افزود: اين ميزان پسماند در صورت بازيافت قابليت تبديل به 3 تا 4 ميليون تن كود و قابليت بازگشت به مواد اوليه را دارد. همچنين با بازيافت 5/1 ميليون تن ظروف يكبارمصرف ميتوان آن را به سوخت براي كارخانههاي سيمان تبديل كرد كه در اين صورت 5/1 ميليارد مترمكعب در مصرف گاز صرفهجويي ميشود. به واقع با موارد اعلام شده از سوي اين اكولوژيست در صورت مديريت صحيح پسماند ميتوان بخش بيشتري از زبالهها را بازيافت كرد.
ضرورت اجراي سيستم يكپارچه مديريت پسماند
به گفته فرهاد پورسخا، مديركل دفتر آب و خاك سازمان حفاظت محيطزيست بايد يك برنامه يكپارچه مديريت پسماند در كشور ايجاد شود و براي دستيابي به اين مديريت يكپارچه بايد همه عوامل تأثيرگذار در كنار يكديگر لحاظ شود تا بتوانيم پسماندها را درست مديريت كنيم.
وي با اشاره به اينكه تا سه سال پيش سناريوي غالب براي امحاي پسماند وجود نداشت، گفت: براساس نوع زباله، اقتصاد، اقليم و تكنولوژي اين سناريو مشخص شده است. مديركل دفتر آب و خاك سازمان حفاظت محيطزيست تأكيد كرد: مهمترين مشكل پسماند عادي شيرابه و گاز متان است كه هر وقت بتوانيم اين دو معضل را مديريت كنيم، توانستهايم پسماند را بيخطر كنيم.
وي با اشاره به اينكه در استانهاي غيرساحلي كمپوست به عنوان يك فرايند شناخته شده در مديريت پسماندهاست، گفت: استاندارد ملي كمپوست مشخص و در 10 كلانشهر براي توليد كمپوست كار شده است.
به گفته پورسخا، آسانترين و ارزانترين روش مديريت پسماند كمپوست است كه در استانهاي ساحلي به دليل سطح بالاي آب زيرزميني و بارندگي زياد نميتوانيم از كمپوست بازفرآوري و حق بهداشتي استفاده كنيم كه در اين زمينه وزارت كشور 14 نقطه را براي زبالهسوزي در استانهاي شمالي در نظر گرفته است.
وي با اشاره به اينكه سايت پسماندهاي ويژه در تمام استانها وجود دارد، تأكيد كرد: هرچه سريعتر بايد سايت پسماندهاي ويژه فعال و براساس نوع پسماند سناريوي مديريت آن در نظر گرفته شود تا با جلب مشاركت بخش خصوصي، سرمايهگذاريها صورت گيرد.
بر اين اساس لازم است تا طرح جامع مديريت پسماند كشور كه در سال 1383 آييننامه اجرايي آن به تصويب هيئت وزيران رسيده و شامل 39 ماده است، هرچه سريعتر به اجرا درآيد تا هر يك از دستگاهها كه در اين آييننامه وظايفي براي آنان در نظر گرفته شده است، وارد فاز اجرايي شوند.
توليد برق از زبالههاي پايتخت
به گفته كارشناسان در كشور سالانه 16 ميليون تن زباله توليد ميشود كه اين روند بر محيطزيست و به خصوص محيطزيست شهري اثرات نامطلوب برجاي ميگذارد، با اين حال با اقدامات صورت گرفته بنا به گفته مديرعامل سابق سازمان مديريت پسماند شهر تهران، كارخانه زبالهسوز مجموعه آرادكوه با ظرفيت توليد سه مگاوات برق تا پايان سالجاري به بهرهبرداري ميرسد.
محمد فياض با بيان اينكه براي نخستينبار با توجه به سياستهاي شهرداري، توليد انرژي از زباله را از سه سال گذشته در تهران با به كارگيري دو روش متداول دنيا آغاز كرديم، گفت: روش توليد برق از زبالههاي خشك متفاوت است و در اين روش از سيستم زبالهسوز استفاده ميشود. به كارگيري اين سيستم در شهرهاي بزرگ بهتر از شهرهاي كوچك است چراكه ميزان پسماند خشك شهرهاي بزرگ از شهرهاي كوچك بيشتر است.
وي تأكيد كرد: با دپو و ذخيرهسازي پسماند خشك بيارزش و سوزاندن آن گاز حاصل به سمت بويلرها هدايت شده و به صورت بخار آب با درجه حرارت زياد به سمت توربين و ژنراتورها سوق داده ميشود كه نهايتاً به توليد برق منجر ميشود، از سوي ديگر توليد انرژي برق از شيرابههاي آرادكوه نيز آغاز شده است. با بهرهبرداري كامل از اين روش مشكل چندين ساله در حوزه شيرابههاي زباله كه فاجعه زيستمحيطي براي شهر و حاشيه پايتخت رقم زده بود نيز پايان مييابد. مجتبي عبداللهي معاون خدمات شهري شهرداري تهران نيز ميگويد: با اين روش روزانه 1400 مترمكعب شيرابه آبي به مواد قابل استفاده براي آبياري فضاي سبز تبديل خواهد شد كه با تهمانده تصفيه شيرابهها كود كمپوست نيز توليد ميشود.
بر اين اساس فرايند توليد برق از زبالههاي تر بدين گونه است كه توليد برق به روش بيهوازي است، يعني زبالهها در محيطي بدون هوا به روش ميكروارگانيسم تخمير شده و گاز متان از آنها توليد ميشود سپس گاز متان تصفيه شده رطوبتش گرفته شده و به سمت ژنراتور ميرود، با اين روش دراين كارخانه از زبالههاي تر دو مگاوات برق توليد ميشود.
كسب درآمد پايدار از طلاي كثيف براي توسعه شهري
همچنين حسين محمد پورزرندي معاون مالي و اقتصاد شهري شهرداري تهران از برنامه مديريت شهري براي كاهش هزينه يكصد ميليون دلاري جمعآوري زباله شهري تهران و افزودن همين مبلغ به درآمدهاي پايدار شهرداري تهران خبر داد.
وي با اشاره به توليد روزانه 7 هزار تن زباله در شهر تهران و افزايش اين رقم به 11 هزار تن زباله در ماههاي پاياني سال اظهار اميدواري كرد كه با راهاندازي بورس زباله نه تنها جمعآوري زباله و رفت و روب شهري به بهترين كيفيت انجام خواهد شد بلكه شهرداري تهران هيچ گونه هزينهاي را در خصوص جمعآوري زباله تقبل نخواهد كرد. بر همين اساس و بر پايه اظهارات دكتر پورزرندي طي پنج سال آينده و با راه اندازي بورس پسماند و اصلاح فرآيندها و سيستمها، معادل صددرصد مبلغ هزينه شده براي جمعآوري زباله كه رقمي برابر 100 ميليون دلار است، حذف خواهد شد.
معاون شهردار تهران خاطرنشان كرد: به اين ترتيب انتظار ميرود با راه اندازي بورس پسماند و طرح جامع پيشنهادي در سقف يكصد ميليون دلار از هزينههاي نگهداشت شهر كاسته شود.
بر اين اساس با اجراي طرح مديريت جامع پسماند، ضمن كاهش توليد زباله و بيخطرسازي زبالههاي ويژه و با به كارگيري فناوريهاي نوين از طلاي كثيف ضمن توليد انرژي پاك همچون برق، ميتوان از توليد شيرابههاي حاصله آن نيز كه به شدت سبب تخريب محيطزيست ميشود، جلوگيري به عمل آورد ولي آنچه نبايد فراموش شود، آن است كه با مديريت صحيح و كارآمد ميتوان ضمن تشويق شهروندان به كاهش توليد زباله، طرح بازيافت و تفكيك زباله از مبدأ را به اجرا درآورد تا هزينههاي جمعآوري و حمل و از بين بردن زباله كاهش يابد. براي پايان دفن زباله به روش سنتي كه هنوز هم در بسياري از نقاط كشور انجام ميشود، بايد به سمت روشهاي علمي و كاربردي گام برداشت تا بتوان بخشي از درآمد پايدار شهري را از اين طلاي كثيف به دست آورد؛ درآمد پايداري كه همچنان ميتوان روي آن حساب باز كرد.
