زهرا چيذري | كودكي كه صداي گريهها و خندههايش تفسيري از ضربان زندگي است و در سبك زندگي ايراني اسلامي و با عنايت به جايگاه خانواده در اين سبك از زندگي فرزندان در كانون خانواده از جايگاه ويژهاي برخوردارند. اما براي آنكه فرزندان، شايسته اين سبك از زندگي باشند و نقش فرزندي خود را به خوبي در كانون خانواده و نظام اجتماعي آن ايفا كنند، مقدمات مهمي لازم است كه به دوران جنيني و حتي ماهها پيش از آن بازميگردد.
آرامش روحي، بهداشت رواني و معمولي و همچنين سلامتي و تغذيه مناسب پدر و مادر در سلامت روحي و جسمي فرزندي كه قرار است در اين خانواده، متولد شود نقش بسيار تعيينكننده دارد از همين روست كه چه آيات و روايات اسلامي و چه توصيههاي علمي و پزشكي همه و همه بر رعايت نكات متعددي در دوران بارداري و حتي مدتها پيش از آن تأكيد دارند.
مراقبه روحي براي پذيرايي از موجودي آسماني
آيا شما هم چشم انتظاريد؟ شايد شما يا يكي از دوستان و اطرافيانتان چشم انتظار تولد كودكي باشيد كه ميخواهد مسافر قطار زندگيتان شود. حس مادرانه احساس عجيب و غير قابل وصفي است كه فقط زنان و بانوان ميتوانند لمسش كند. جرقه احساس مادرانه از لحظهاي آغاز ميشود كه يك زن تصميم ميگيرد مادر شود. از همان لحظه و همان روز است كه تمام احساسات او معطوف موجود زندهاي ميشود كه قرار است در وجودش پرورش يابد و پارهاي از تنش باشد. از همان روز و همان لحظه آسماني ميشود زيرا قرار است موجودي آسماني را در درون خود پرورش دهد. به همين خاطر هم هست كه مطابق روايات مدتها پيش از آنكه بخواهد وجود فرزندي شكل بگيرد پدر و مادر بايد مراقب اوضاع روحي، رواني و معنوي خود باشند. اگر به زندگينامه بسياري از بزرگان مراجعه كنيد درمييابيد مادران آنها از همان دوران بارداري و يا مدتها پيش از آن به حالت مراقبه فروميرفتند. هر لقمهاي را نميخوردند، هر جايي نميرفتند و با قرائت قرآن كريم و ادعيه به تزكيه نفس ميپرداختند تا خداوند فرزندي پاك و پاكنهاد به آنان وديعه دهد.
تغذيه دوران بارداري مهمترين عامل محيطي در سلامت جنين
اين موضوعي است كه علم نيز بر آن مهر تأييد ميزند. دكتر محمدحسن افتخاري مدير گروه تغذيه دانشگاه علوم پزشكي شيراز وقتي ميخواهد درباره اصول تغذيهاي و موازين بخور نخورهاي دوران بارداري به «جوان» توضيح بدهد، اين قوانين و مقررات را مخصوص دوران بارداري نميداند و تأكيد ميكند: تغذيه دوران بارداري در ميان عوامل محيطي اثرگذار بر رشد جنين حرف اول را ميزند اما مراقبتهاي تغذيهاي بانواني كه ميخواهند مادر شوند مختص دوران بارداري نيست و بايد از مدتها قبل آغاز شود. وي ميافزايد: مادران نبايد اصلاح رفتارهاي تغذيهاي خود را به دوران بارداري موكول كنند كه بايد از حداقل 6 ماه قبل از بارداري براي تضمين سلامت خود و جنين با تغذيه مناسب و خوردن مواد غذايي مورد نياز ذخاير مغذي بدن خود و نوزادشان را تأمين كنند تا با شروع دوران بارداري با كمبودهايي مواجه نشوند. بنابر اين همانگونه كه بسياري از خانوادهها براي بچهدار شدن دو دوتا چهار تاي اقتصادي دارند و تا زماني كه به سطح معيني از درآمد و تأمين شرايط نرسيدهاند، اقدام به فرزندآوري نميكنند بايد به شرايط جسمي خود هم توجه داشته باشند.
به بيان ديگر يك مادر سالم اغلب شانس بيشتري براي پرورش يك فرزند سلامت دارد.
زيادتر بخوابيم بچهمان بزرگتر نميشود!
عطر كتلت كه بلند ميشود دلش ضعف ميرود. حس ميكند خودش و جنينش توانايي آن را دارند كه به اندازه دو مرد گرسنه از اين غذاي خوش عطر بخورند، مادربزرگ نگاهش ميكند و شروع ميكند به قربان صدقه رفتن نوهاش كه حالا خود دارد مادر ميشود.
مادر بزرگ ميگويد «زن حامله است ديگر ويار دارد».
خانههاي آپارتماني و زندگي شهري هم شايد دل همسايهها را از هم دور كرده باشد اما حتي با وجود تكنولوژي روز و هودهاي پيشرفته باز هم بوي غذاي سرخ كردني، آش رشته و قورمهسبزي تا هفت واحد اين طرف و آن طرف ميپيچد. همسايهها سلام و عليك هم با هم ندارند اما حضور يك زن حامله در آپارتمان معمولاً به گوش بقيه ميرسد به همين خاطر هم هست كه بالاخره با به صدا درآمدن زنگ در آپارتمان، ويارانه از راه ميرسد و بشقاب كتلتهاي خوش رنگ و بو در مقابل زن حامله خانه قرار ميگيرد. يخچال را كه باز ميكني اما انواع ترشك، لواشك و شيريني و ديگر تنقلات به چشم ميخورد. اين خانه آخر زن حامله دارد و او ويار ميكند و وقتي زن حامله چيزي دلش بخواهد بايد آن را بخورد. با وجود اين متخصصان تغذيه خيلي موافق چنين رفتاري نيستند و اينكه زن حامله به خاطر ويار حاملگياش هرچه دلش خواست بخورد را نميپذيرند. دكتر افتخاري نيز دومين نكته مهم در ارتباط با تغذيه دوران بارداري را بحث وزن گرفتن خانمهاي باردار ميداند و تأكيد ميكند: در بسياري از موارد مادران با اين تصور كه مصرف نامحدود غذا ميتواند به بزرگ شدن و سلامتي جنين كمك كند به پرخوريهاي غيرمنطقي اقدام ميكنند همان چيزي كه تحت عنوان ويار در برخي مادران باردار ميشناسيم. اما اين پرخوريها ميتواند كار دست مادران باردار بدهد و مشكلاتي را هم براي مادر و هم براي جنين بوجود بياورد. مظاهري تأكيد ميكند: افزايش وزن انعكاسي از رفتارهاي خوراكي مادر است. براي مادراني كه قبل از بارداري داراي وزن متعادل هستند افزايش وزن بين 11 تا 14 كيلوگرم يا 12 تا 15 كيلوگرم ميانگين افزايش وزن متعادل و طبيعي در طول دوره بارداري است. اين استاد تغذيه دانشگاه علوم پزشكي شيراز تصريح ميكند: در 3 ماهه نخست بارداري نياز آنچناني به افزايش وزن نداريم و مادران با وزن طبيعي، معمولاً بين 2 تا 5/2 كيلوگرم وزن اضافه ميكنند و بعد از سه ماه اول يا در شروع سه ماه دوم افزايش وزني 2 كيلوگرم در ماه تا هفته پانزدهم بارداري طبيعي است. به عبارت ديگر اگر مادران هفتهاي نيم كيلو وزن اضافه كنند ميتوانند دوران بارداري را به سلامت سپري كنند و هم خودشان سلامت باشند و هم جنينشان. بنا به تأكيد افتخاري با طي چنين روندي در افزايش وزن دوران بارداري عوارض نامطلوب اين دوران به حداقل كاهش مييابد علاوه بر اين رشد جسمي جنين هم تضمين خواهد شد. اما گاهي وقتها انگار يك مادر در طول دوراني كه علاوه بر خود يك انسان ديگر را هم در بطن خود به همراه دارد و به قولي ميشود يك دهان با دو معده.
از نسخه مادربزرگها تا نسخه پزشكان تغذيه
كباب، جگر، جوجهكباب، قلوه، دل و انواع مشتقات كه ميشود از چنين مواد غذايي تهيه كرد قوه دارد و ميتواند به زن حامله جان بدهد. اگر به سراغ نسخه غذايي مادرها و مادربزرگها برويد بيترديد با چنين برنامه غذايي براي مادران باردار مواجه ميشويد اما اين برنامه غذايي چندان مناسب نيست و بهرغم تأمين مواد پروتئين مورد نياز بدن اما نميتواند ساير مواد مغذي كه يك زن باردار و جنين كوچكش نياز دارند را تأمين كند. كلم، كاهو، هويج، بروكلي، گل كلم، چغندر و انواع سبزيجات نيز به تنهايي گزينه مناسبي نيست همچنين مصرف نان و غلات به تنهايي نميتواند تأمينكننده سلامت و نيازهاي جسمي ما باشد و بايد از تمامي گروههاي غذايي به صورت منطقي و مناسب استفاده كنيم تا سلامت باشيم. مادران باردار نيز از اين قاعده مستثني نيستند و قرار نيست تا غذاهاي مخصوص و ويژهاي مصرف كنند. افتخاري با تأكيد بر اين نكته ميافزايد: در دوران بارداري هم مانند تمامي مراحل زندگي تنوع غذايي از اهميت ويژهاي برخوردار است و بر خلاف تصور برخي افراد به هيچ وجه قرار نيست در اين دوران غذاهاي ويژه و مخصوصي براي مادران باردار تهيه شود بلكه اين تنوع غذايي به مفهوم استفاده صحيح و مناسب از تمامي گروههاي غذايي مطابق هرم غذايي است و مادر بايد براي تأمين مواد مغذي مورد نياز خود و جنين از يك رژيم غذايي متنوع شامل تمامي گروههاي غذايي يعني غلات مانند نان، ماكاروني و برنج، لبنيات يعني شير، ماست، كره و پنير، كشك و خامه، مواد پروتئيني مانند گوشت. حبوبات، تخممرغ، ماهي، جگر، سبزيجات و ميوهها و حتي چربيها و كربوهيدراتها در برنامه غذايي روزانه خود استفاده كنند تا مواد غذايي لازم براي رشد جسمي و مغزي جنين فراهم شود.
وي در پاسخ به اين سؤال كه پس چرا برخي مواد غذايي براي زنان باردار بيشتر توصيه ميشود ميگويد: تأكيد بيشتر بر روي برخي خوراكيها به دليل نياز بالاي مادر و جنين به مواد غذايي موجود در آن است. به طور نمونه گروه لبنيات يا گروه سبزيجات و ميوه خوراكيهايي است كه مادران باردار بيشتر به آنها نياز دارند. اما درباره مواد پروتئيني زنان باردار نسبت به افراد عادي تنها به مصرف 25 گرم مواد پروتئيني بيشتر نياز دارند نه بيشتر. اين كارشناس تغذيه تأكيد ميكند: مادران باردار بايد توجه داشته باشند بيشتر خوردن مادر نه فقط سلامتي جنين را تضمين نميكند بلكه ميتواند در برخي موارد هم سلامتي مادر و هم سلامتي جنين را با مخاطره مواجه سازد.
مجوز مصرف مكملها در دوران بارداري
مصرف مكملهاي غذايي هم يك جورهايي مد اين روزهاي مردم ما شده است و افراد براي اضافه وزن، كاهش وزن، پوست، مو و خلاصه هر چيزي كه فكرش را بكنيد به سراغ مصرف مكملهاي غذايي و دارويي ميروند. در اين ميان كافي است تا سري به داروخانهها بزنيد. انواع و اقسام بروشورهاي رنگارنگ در دسترس قرار دارد و هر كدام از مزاياي مكملي ميگويد و با تصاوير خوش رنگ و لعاب به شما القا ميكند كه اگر از اين مكمل استفاده كنيد شبيه عكس روي جلد آن جوان و شاداب، زيبا و باطراوت خواهيد شد و خلاصه تمام مشكلات شما حل ميشود. در حالي كه پزشكان همواره توصيه ميكنند هيچ يك از ما حق نداريم خودسرانه و بدون تجويز پزشك به سراغ مصرف مكملهاي غذايي و دارويي برويم. اما دوران بارداري هم يكي از آن زمانهايي است كه معمولاً تجويز پزشك براي مصرف مكمل ما را در پي دارد و يك مادر باردار براي تأمين ريزمغذيهاي مورد نياز بدن خود و جنينش در اغلب موارد نيازمند استفاده از يك مكمل غذايي است. دكتر مظاهري اما درباره مكملهاي غذايي مورد نياز مادران باردار اينگونه توضيح ميدهد: برخي تركيبات مغذي مانند اسيدفوليك و آهن از جمله تركيباتي است كه در دوران بارداري مورد نياز مادران است و نياز زن حامله به آنها به شدت افزايش مييابد تا جايي كه اين افزايش نياز از طريق مواد خوراكي تأمين نميشود و بايد مكمل آهن و اسيد فوليك به عنوان مكمل مواد غذايي مصرف شود تا جنين رشد بهتري داشته باشد. وي اما تأكيد ميكند: در اين موارد نيز مادران بايد فقط و فقط بعد از مشورت با پزشك تغذيه از مكملهاي غذايي استفاده كنند نه خودسرانه.
وقتي خرافات با تغذيه گره ميخورد
«سيب بخور بچت مثل سيب سرخ خوشگل بشه»، «اگه ميخواي يه بچه خوشگل و تپل مپل داشته باشي هر روز صبح ناشتا يه دونه به بخور»، «بچه پسر ميخواي بايد گرميجات بخوري، روزي چند تا خرما بخور تا بچت پسر بشه»، اين جملات تكراري را زنان باردار زياد ميشنوند و به عبارت ديگر از صبح كه از خواب بيدار ميشوند تا شب كه به خواب فروميروند هميشه يكي هست تا توصيههاي اين چنيني داشته باشد. يك روز خاله از آن طرف شهر ميكوبد و به خانه خواهرزاده باردارش ميآيد تا براي زيباشدن و احياناً پسر يا دختر شدن بچه نسخه بپيچد فردا يك روز مادرشوهر، فردا زن دايي، خلاصه در چنين مواقعي حتي زن دايي يا خاله هم دوان دوان خودشان را به زن باردار فاميل ميرسانند و توصيههايشان را به او گوشزد ميكنند تا مبادا اين فرصت گرانبها از دست برود. با اين همه نميدانم چرا اكثر بچهها شبيه پدر و مادر و ديگر اعضاي خانواده ميشوند و سيب و به، خرما و شير و ساير خوراكيها چندان تأثير روي قيافه نوزاد ندارد. دكتر افتخاري نيز در پاسخ به اين سؤال كه آيا خوراكيها ميتوانند روي چهره يا جنسيت جنين اثري بگذارند پاسخ ميدهد، ما هنوز مستندات علمي قوي و قابل قبولي براي تأثيرپذيري جنسيت كودك از رژيم غذايي مادر نداريم. وي اما درباره اثرگذاري غذا روي چهره نوزاد و زيبايي او با قاطعيت ميگويد: مواد خوراكي مطلقاً تأثيري روي سيماي جنين ندارند. خوراكيها فقط ميتوانند روي سلامتي و تكامل صحيح سيستم عصبي و روحي جنين تأثير بگذارند و اين تأثير نيز به دليل ريزمغذيهايي است كه در مواد خوراكي وجود دارد. اين پزشك متخصص اما مسائل روحي رواني، وجه به معنويات و آرامش در كنار دوري از استرس و ورزش را در شكلگيري كودك با سلامت جسمي و مغزي بسيار مؤثر ميخواند.
