توليد با نگاه به بازارهاي جهاني و قطع وابستگي به درآمد حاصل از صدور نفت خام يكي از آرمانهاي مردم و مسئولان كشور است كه تاكنون محقق نگرديده است. همواره در هنگام افتتاح پروژههاي صنعتي گفته ميشود كه با افتتاح اين طرح بخشي از نياز داخلي تأمين خواهد شد و در صورت وجود مازاد، نسبت به صدور آن اقدام خواهد گرديد. عدم توجه به توليد صادراتگرا ريشه در عوامل متعددي دارد كه در زير به مهمترين آنها اشاره خواهد شد. اولين عامل را ميتوان تمايل كشور به رسيدن به خودكفايي دانست كه اين امر ريشه در تحريمها و شرايط نامساعد جنگ پس از پيروزي انقلاب دارد. البته در سالهاي اخير اين واژه تعديل گشته و به خوداتكايي تبديل شده است. اما هنوز هم در عمل دولتمردان احساس ميكنند خودكفايي در اقلام حساس و راهبردي ضرورت دارد.
عامل دوم كه به نوعي با مسئله تحريم و تنش در روابط خارجي كشور مرتبط است، نبود يا كمبود سرمايهگذاري مستقيم خارجي است كه اگر هم صورت گرفته عمدتاً در بخش نفت و گاز و صنايع جانبي نظير پتروشيمي متمركز بوده است. از اين رو صنايع كشور از فناوري توليد، مديريت و استفاده از شبكههاي توزيع شركتهاي چندمليتي محروم ماندهاند و در نتيجه مزيت نسبي و رقابتي بالقوه و بالفعل خود را به تدريج از دست دادهاند. عامل سوم عدم هماهنگي سياستهاي كلان اقتصادي با هدف توسعه صادرات است. تورم مزمن و دو رقمي از يكسو و ثبات نسبي نرخ ارز از سوي ديگر در دهه گذشته از قابليت رقابت توليدات داخل در بازارهاي جهاني كاست و انگيزه سرمايهگذاري در توليدات صادراتگرا را به شدت تضعيف نمود. عامل چهارم، حمايت غيرهدفمند از توليدات داخلي از طريق وضع موانع تعرفهاي و غيرتعرفهاي است كه منابع محدود داخل را به عوض توليدات صادراتگرا، متوجه توليدات جايگزين واردات ميسازد و تخصيص بهينه منابع را مختل و متوجه بخشهاي فاقد مزيت ميسازد. عامل پنجم، اولويت تنظيم بازار داخلي بر صادرات كالاست كه در مقاطعي باعث شده تا صادرات كالا محدود يا ممنوع گردد و بازار خارجي به زحمت به دست آمده، به راحتي از دست برود.
عامل ششم، ضعف تحقيق و توسعه و نوآوري در كشور است كه خود ناشي از حمايت غيرهدفمند از توليد داخلي و نبود شرايط رقابتي در كشور است. كوتاه شدن چرخه عمر محصولات و سرعت تحول و نوآوري در جهان شرايطي را پديد آورده كه بدون تحول و نوآوري، محصولات به سرعت مزيت نسبي و رقابتي خود را از دست خواهند داد. حضور مستمر در بازارهاي جهاني منوط به رعايت اين موضوع است.
عامل هفتم، سهولت فروش در بازار محدود و حمايت شده داخلي در مقايسه با فروش در بازارهاي پررقابت جهان است. اكثر توليدكنندگان ما نه نسبت به شرايط و استانداردهاي حاكم در بازارهاي خارجي اطلاع مكفي دارند و نه داراي تواناييهاي لازم براي حضور و رقابت در آنها هستند. عامل هشتم، ديد كوتاهمدت و منفعتطلبانه برخي صادركنندگان است كه تنها به سودكوتاه مدت ميانديشند و با صدور كالاهاي غيراستاندارد به وجهه خود و توليدات كشور در بازارهاي جهاني لطمه وارد ميسازند و بازار به چنگ آمده را به سهولت به ديگران واگذار ميكنند. در كنار اين عوامل، تنش در روابط خارجي و انعكاس آن در روابط تجاري با ديگر كشورها كه در قالب ممنوعيت با محدوديت در واردات يا صادرات به آنها تجلي مييابد از جمله مواردي است كه انگيزه توليد محصولات صادراتگرا را تضعيف ميكند. بديهي است كه افزايش درآمد حاصل از صدور نفت و گاز نيز با تأمين ارز مورد نياز كشور و تزريق آن به اقتصاد داخلي، نقش مؤثري در كاهش انگيزه براي توليد صادراتگرا دارد زيرا از يكسو به افزايش قيمت و تقاضا در داخل كمك ميكند و از سوي ديگر احساس نياز به درآمد حاصل از توسعه صادرات غيرنفتي را از بين ميبرد و تا اين جريان كنترل نشود اميد زيادي به توسعه توليدات صادراتگرا وجود نخواهد داشت. از مهمترين تبعات نبود نگاه به توليد براي بازارهاي گسترده جهاني، به عوض توليد براي بازار محدود و حمايت شده داخلي، ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
1 ـ بسياري از صنايع كشور در معرض رقابت جدي قرار نگرفته و قيمت و كيفيت توليدات آنها قابل رقابت نيستند.
2 ـ بسياري از صنايع كشور از تمامي ظرفيت توليد خود بهرهبرداري نميكنند و اين موضوع فشار مضاعفي بر قيمت تمام شده توليدات آنها وارد ميسازد.
3 ـ واردات كيفي يا ارزان قيمت وابستگي ما به واردات را تا حد 60 ميليارد دلار در سال بالا برده است و با اعمال تحريمها، اقتصاد داخلي را در معرض شوك شديد قرار داده است.
از اين رو شايسته است كه دولت تدبير و اميد در بازنگري راهبرد صنعتي و تجاري كشور، اهميت توليدات صادراتگرا را به طور جدي مد نظر قرار دهد و از تجربه شكست خورده توليد صرف براي بازار محدود داخلي در پناه حمايتهاي غيرهدفمند گمركي، اجتناب نمايد و بداند كه در بلندمدت، حمايت از توليد داخلي و كار و سرمايه ايراني، نگاهي جهاني را طلب ميكند.
*مشاور ارشد رئيس مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني
