فضاي انتخاباتي در امريكا به روزهاي اوج خود نزديك ميشود. انتخاباتي كه با رقابت سخت اوباما و ميت رامني دنبال شد و انتظار ميرود به زودي زنگ پايان آن به صدا درآيد، فارغ از اهميت مباحث بينالمللي مطروحه در رقابتهاي انتخاباتي دو نامزد جمهوريخواهان و دموكراتها، نظير موضوع پرونده هستهاي ايران يا روند صلح در خاورميانه، به نظر ميرسد كشورهاي مختلف هم نسبت به پيگيري سياستهاي خارجي خود در قبال دولت آتي امريكا ملاحظاتي دارند. به طوري كه برخي كشورها تمايل به نامزد دموكراتها و برخي ديگر به سمت جمهوريخواهان دارند.
واكنشهاي جهاني به انتخاب اوباما در سال ۲۰۰۸
بعد از اعلام نتيجه انتخابات امريكا در سال نوامبر ۲۰۰۸، بررسي واكنش آن موقع جامعه جهاني در قبال پيروزي نامزد دموكراتها، امروز هم ميتواند بخش مهمي از حاميان و منتقدان دولت اوباما در عرصه بينالمللي را مشخص كند. اتحاديه اروپا كه بلافاصله پس از پيروزي اوباما، با انتشار بيانيهاي به استقبال از اين رخداد سياسي در نزديكترين متحد جهاني خود رفت، خواستار سياستهاي جديدي از سوي دولت بعدي امريكا در روابط بين دو قاره اروپا و امريكا شد.
«خوزه مانوئل باروسو» رئيس كميسيون اتحاديه اروپا با ابراز خوشحالي از پيروزي اوباما گفت: «انتظار داريم دولت اوباما سياست جديدي براي از بين بردن بحران كنوني اقتصادي به كار ببندد. ما بايد از تغييرات براي رهايي از بحران اقتصادي جاري استفاده كنيم و فرصتهاي جديدي به وجود آوريم. ما به سياست جديدي براي جهان جديد نيازمنديم.»
محمود عباس، رئيس تشكيلات خودگردان فلسطين نيز در نخستين اظهارنظر پس از انتخاب «باراك اوباما» به عنوان رئيسجمهور جديد امريكا از وي خواست كه به روند صلح خاورميانه سرعت ببخشد. اما حماس از اوباما خواست «اشتباهات بوش» را مرتكب نشود.
فوزي برهوم سخنگوي جنبش حماس در گفتوگو با خبرگزاري فرانسه گفت: اوباما بايد از اشتباهات گذشته دولت بوش كه افغانستان، لبنان و عراق را نابوده كرده است، درس عبرت بگيرد.
هوشيار زيباري، وزير امور خارجه عراق در اولين واكنش به پيروزي باراك اوباما نامزد دموكراتها در انتخابات رياست جمهوري امريكا اعلام كرد كه امريكا به سرعت از زير بار تعهدات خود در قبال عراق شانه خالي نخواهد كرد. تعهدي كه با تخليه و واگذاري امور امنيتي عراق به دولت اين كشور در سالهاي بعد جامه عمل به تن كرد.
در اين بين منوچهر متكي، وزير امور خارجه وقت ايران در واكنش به انتخاب اوباما در انتخابات رياست جمهوري امريكا گفت: «انتخاب باراك اوباما به رياست جمهوري امريكا نشانه بارز خواست و تمايل مردم آن كشور به تغييرات اساسي در سياست داخلي و خارجي امريكا است. ما اميدواريم دولت جديد امريكا درعمل بتواند خواست مردم آن كشور را كه فاصله گرفتن از رويكردهاي غلط دولتمردان فعلي است، برآورده كند.»
لذا در يك نگاه كلي از مجموع اين واكنشها ميتوان استنباط كرد؛ جامعه جهاني بيمناك از مشكلاتي كه گريبانگير آن شده به استقبال نتيجه انتخابات رياستجمهوري امريكا رفت به طوري كه امروز نيز همين مشكلات، واكنش كشورها به پيروزي احتمالي يكي از دو نامزد انتخابات امريكا را رقم خواهد زد.
دولت اوباما؛ در ترازوي ساكنان قاره سبز
رفتار جورج بوش در دوران هشت ساله زمامداري خود در كاخ سفيد و القاي جو امنيتي و نظامي در عرصه روابط بينالملل با تكيه بر دكترين «هركه با ما نيست عليه ماست» باعث شد تا انتظار جامعه جهاني از رئيسجمهور جديد امريكا كاهش سطح اقدامات نظاميگري در عرصه بينالمللي باشد.
اين كاهش سطح نظاميگري ميتوانست فرصت مناسبي براي چارهانديشي درخصوص راهكارهاي خروج از بحران اقتصادي را فراهم بياورد. موضوعي كه از قضا، مورد انتظار مقامات اروپايي بود و اوباما كوشيد تا در آستانه دور دوم انتخابات رياستجمهوري اين كشور آن را مجدداً مطرح كند. به طوري كه وي در همايش انتخاباتي حزب دموكرات گفت: من به همراه تيموتي گايتنر، وزير خزانهداري، تمام تلاشمان را براي كمك به حفظ حوزه يورو خواهيم كرد.
اوباما پيشتر نيز در اين ديدار هيرمان وان رومپي، رئيس شوراي اروپا و خوزه مينيول براسو، رئيس كميسيون اروپا تعهد كرده بود كه براي حل اين مشكل، به اندازه توانمندي امريكا تلاش كند (رويترز- ۱۳۹۰)
اما اين تلاشها، به زعم روزنامه زود دويچه سايتونگ آلمان، باعث ميشد تا تنها چتر نجات يورو به نحوي تغيير كند كه امكان برداشت نامحدود وام و اعتبار از بانك مركزي اروپا براي كشورهاي بحران زده فراهم شود.
ايدهاي كه فرانسه و ايتاليا از حاميان اصلي آن و دولت آلمان و بانك مركزي فدرال اين كشور از مخالفان جدي آن محسوب ميشدند. چراكه به زعم آنان اجراي اين تصميم، تورم در اروپا را تشديد خواهد كرد و استقلال بانك مركزي اروپا را به مخاطره مياندازد ضمن اينكه قرادادهاي مالي اتحاديه اروپا را نقض ميكند. از اينرو به زعم مخالفان طرح امريكا براي مهار بحران اقتصادي در اروپا، طرحي براي گسترش بحران و تهديد حوزه مالي يورو بود. لذا دولت اوباما حاميان يكدستي در اتحاديه اروپا ندارد هرچند منتقدان بزرگي همچون فرانسه و اسپانيا امروز در كنار ايتاليا و انگليس از نزديكي اروپا به امريكا حمايت ميكنند.
دولت اوباما و انتظارات جهان اسلام
در حوزه جهان اسلام سه رخداد، واكنش دولتهاي اسلامي به نتيجه انتخابات پيش روي امريكا را از خود متأثر كرده است. اين وقايع عبارتند از:
- پرونده هستهاي ايران
- روند صلح خاورميانه
- موج بيداري اسلامي
دولت اوباما از آنجا كه به استقبال گزينههاي نظامي در قبال پرونده هستهاي ايران نرفته ميتواند گزينه مطلوبي براي كشورهاي خاورميانه محسوب شود. چراكه به زعم آنان درگيري نظامي با ايران، پاشنه آشيل منطقه خواهد بود( مصاحبه اردوغان با رويترز).
در موضوع روند صلح خاورميانه نيز عملكرد اوباما در سالهاي اخير عمدتاً در جهت تلاش براي اقناع اسرائيل به توقف شهركسازي و طفره رفتن اوباما از به رسميت شناختن بيتالمقدس بوده است. موضوعي كه بهرغم انتقادات تند دولت نتانياهو و فشارهاي داخلي جمهوريخواهان، باعث شده تا دولت وي از منظر طيفهاي حامي روند سازش در منطقه مورد قبول واقع شود.
در جريان بيداري اسلامي نيز به نظر ميرسد به رغم واكنشهاي ناكافي و ديرهنگام دولت امريكا به اعتراضات مردمي، روند ارتباطگيري دولت اوباما با دولتهاي جديد در تونس، ليبي، مصر و همچنين نقشآفريني سياسي در ترغيب علي عبدالله صالح به كنارهگيري از قدرت و حمايت از معارضان سوري باعث شده تا پايگاه بينالمللي امريكا در ميان كشورهاي عربي- اسلامي وضع مطلوبتري نسبت به جمهوريخواهان داشته باشد.
به عنوان مثال واكنش امريكا در قبال حمله به سفارت اين كشور در مصر و ليبي و موضع وزير خارجه امريكا در قبال به رسميت شناختن دولتهاي مردمي در كشورهاي انقلابي منطقه و نيز تأكيد بر بيتأثير بودن گرايشات ديني دولتهاي جديد در رويكرد امريكا باعث شده تا مديريت انقلابهاي مردمي در جهان اسلام گرايشهايي به سمت امريكا داشته باشد. اين در حالي است كه ميت رامني، رقيب انتخاباتي اوباما در واكنش به حملات مسلمانان به سفارتخانههاي اين كشور در مصر و ليبي اعلام كرده بود «من از حملات خشونتبار عليه اماكن ديپلماتيك امريكا در مصر و ليبي و كشته شدن يك امريكايي در ليبي خشمگين هستم. اين شرمآور است كه اولين موضع دولت اوباما محكوم كردن اين حملات نبوده و همدردي با كساني بوده كه اين حملات را انجام دادهاند» (منبع رويترز ۲۲/۶/۹۱)
لذا در يك نگاه كلي ميتوان گفت امريكا با تقاطعگيري منافع خود با كشورهاي اسلامي- عربي به دنبال كاهش سطح تنش در قبال تحولات منطقه بوده است. موضوعي كه به صورت مطلوبي با سياست خارجي كشورهاي عربي در تقسيم منافع نزديكي دارد. هرچند كه اين رفتار دلخوريهايي را نيز در نزد برخي دوستان سنتي امريكا در منطقه، نظير عربستان به دنبال داشته است.
البته اين تحليل تنها محدود به واكنش دولتهاي اسلامي- عربي بوده و بايد گفت روند فزاينده توهين به مقدسات اسلامي نظير به آتش كشيدن قرآن كريم و نيز ساخت فيلم موهن در رابطه با پيامبر اسلام(ص) در دوران زمامداري اوباما و واكنش ناكافي وي در قبال اين حرمتشكنيها باعث شده تا جايگاه اين كشور در ميان مسلمانان متزلزلتر از گذشته شود.
رقباي ديروز و دوستان امروز
ميزان اختلاف نظر چين و امريكا در برخورد با موضوعات مختلف اقتصادي، تحولات سوريه و ايران، موضوع بحران اخير در روابط چين و ژاپن باعث شده تا چشم انداز تحولي عميق در روابط دو كشور دور از انتظار باشد اما همانگونه كه «هنري كيسينجر» مدعي شده روابط واشنگتن- پكن در دوران اوباما به مثابه «همزيستي سازنده» بوده و اين به مراتب بهتر از سياست «رقابت استراتژيك» به جاي «شراكت استراتژيك» در دوران زمامداري جرج بوش است. لذا به نظر ميرسد رهبران چين مذاكره با اوباما و تمايل براي حل مشكلات از طريق گفتوگو با حزب دموكرات را به مذاكره با رامني و تفكرات جنگمحور حزب جمهوريخواه ترجيح دهند. رامني كه هنوز بر سر قدرت نرسيده خط و نشان براي چين كشيده و معاون وي در مناظره با معاون اوباما چين را به دستكاري عمدي در ارزش يوآن براي اعمال فشار اقتصادي بر امريكا متهم كرده است.
روسيه نيز شرايط مشابهي دارد. هرچند مشكلات سياسي دو كشور در زمينه حقوق بشر، دموكراسي و نيز بروز تنشهاي جديد بر سر مسئله سوريه همچنان پابرجاست و طرح كليد «ريست» اوباما براي بازسازي روابط دو كشور نيز ناكام مانده اما روسها اوباما را بر رقيب جمهوريخواه وي ترجيح ميدهند. چراكه رامني برخلاف اوباما در اظهارنظري بيسابقه در ماه مارس، روسيه را «دشمن شماره يك ژئوپلتيكي» امريكا ناميد؛ اظهارنظري كه واكنشهاي تندي از سوي رهبران كرملين به همراه داشت. رامني با انتقاد جدي از سياستهاي اوباما در قبال روسيه، آنها را شكستخورده ميداند و در تازهترين اسنادي كه كمپين انتخاباتي او تهيه شده، اولويتهاي آتي خود در رابطه با روسيه را به شرح زير توضيح داده است:
تجديدنظر در پيمان «استارت» كه در دوره اوباما با روسيه منعقد شد
مقابله با سياست تهاجمي دولت روسيه در عرصه بينالمللي
ارتقاي نقش امريكا در آسياي ميانه با اجراي طرح ناباكو براي رساندن انرژي ارزانتر به اروپا
حمايت از اپوزيسيون روسيه براي مبارزه در راه آزادي بيان، برگزاري انتخابات سالم و تقويت جنبشهاي دموكراتيك
اين رويكرد نگراني مقامات كرملين را تشديد كرده و باعث شده آنها دولت اوباما را بر انتخاب گزينهاي همچون رامني ترجيح دهند.
جمعبندي:
در يك جمعبندي كلي ميتوان متحدان و حاميان خارجي اوباما در انتخابات آينده رياست جمهوري را چنين دستهبندي كرد:
متحدان سنتي امريكا كه به دليل تشريك منافع با اين كشور همراه هستند نظير انگليس، ايتاليا، عربستان، تركيه
منتفعان از سياستهاي حزب دموكرات در حوزههاي حقوق بشر و دموكراسي نظير دولتهاي جديد ليبي، تونس و مصر
رقبايي كه دوستان جديد امريكا شدهاند: چين، روسيه و هند
بر اين اساس ميتوان گفت دولت آينده اوباما به لحاظ اقبال جامعه جهاني از شرايط بهتري نسبت به رقيب جمهوريخواه خود بهرهمند است و اين موضوع ميتواند در پيشبرد اهداف و برنامههاي اوباما در عرصه جهاني مؤلفهاي مؤثر و مهم تلقي شود.
