در دوران انتظار، فرد و جامعه منتظر ويژگيهايي دارند كه باعث ميشود نسبت به تعيين سرنوشت خود و اطراف حساس باشد، در برابر تهاجمات فرهنگي كه باورها، اصول اعتقادي و فرهنگ او را نشانه ميروند واكنش نشان دهد و به مقابله با هجمهها بپردازد. جامعه منتظر يك جامعه فعال و پويا است كه مدام در حال ترميم خود براي دوري از ركود و رخوت است؛ چنين جامعهاي در عرصههاي توليد و خدمترساني سرآمد است.
از طرفي اين جامعه را افرادي تشكيل ميدهند كه به اصول و فروع و آموزههاي ديني پايبندند و تلاش ميكنند دينمدار باشند. اعضاي جامعه منتظر با تمام وجود از ولايت دفاع ميكنند و سعي دارند با اطاعت از ولي جامعه، خود را براي اطاعت از وليامر (عج) آماده كنند.
همچنين فرد منتظر قانونپذير است و از قانونشكني ميپرهيزد، حسن خلق دارد و راستگوست و با جديت از لقمه حرام دوري ميكند. علاوه بر اين، يك انسان منتظر، گرانفروشي، كمفروشي و احتكار نميكند و با همنوعان خود حتي با حيوانات و گياهان حسن خلق و رأفت دارد. يك شخص منتظر در هر جايگاهي كه هست از رفتگر گرفته تا كشاورز، مأمور انتظامي، معلم، پزشك، مدير و رئيسجمهور تلاش ميكند بهترين باشد و بهترين خدمت را به جامعه ارائه دهد و در يك كلام جامعه و فرد منتظر شرايط را براي اجراي عدالت فراهم ميكنند.
بزرگترين پيام انتظار خوش بيني و اميد است علي ذكاوتي، جامعهشناس تربيتي در گفتوگو با «جوان» شاخصههاي يك جامعه منتظر را اينطور بيان ميكند: بزرگترين پيام انتظار خوشبيني است و بنابراين بايد اثر خوشبينانهاي در رفتارهاي افراد جامعه داشته باشد. اين خوش بيني شامل انسانها، جانواران و حتي جانوراني كه طبيعت گزندهاي دارند ميشود زيرا طبق آموزههاي مذهبي ما در فضاي عادلانه زمان ظهور اين جانوران نيز طبيعت گزنده خود را از دست خواهند داد و با بچهها همبازي ميشوند، يعني جامعه منتظر بايد ظرفيت خوشبيني نامحدودي پيدا كند. وي همچنين اظهار ميدارد: انتظار در جامعه اعتمادسازي ميكند، مثل آنچه در گذشته ميان افراد وجود داشت به طوري كه خيلي از مسائل بازار، روابط خريد و فروش و روابط انساني بدون پليس و كارآگاه و چك و سفته حل ميشد، يعني جامعهاي «معتمد بر خويش» كه با شالوده و ملات اعتماد به هم مرتبط شده بود.
ذكاوتي، حركت جامعه به سمت مدرنيته را خوشبختي و در عين حال آسيب ديدن اعتمادها و روابط زيباي مردم را بدبختي تلقي ميكند. بنا به گفته وي، سنن فرهنگي نظير «انتظار» به رشد اعتماد اجتماعي كمك ميكنند، به شرط آنكه جنبه انضمامي و كاربردي آنها نيز رعايت شود.
وي ميافزايد: تست پاكت، آزمايش خوبي براي پي بردن به ميزان دلسوزي و توجه افراد در جوامع است. در اين تست، ۳۰ پاكت نامه را با آدرس فرستنده و گيرنده و تمبر در ۳۰ نقطه مختلف شهر روي زمين مياندازيم. بعد از يك هفته يا ۱۰ روز بايد ديد چند تا از اين نامهها به مقصد رسيده است.
در حالي كه تنها زحمت براي فردي كه نامهها را پيدا ميكند، اين است كه آن را به نزديكترين صندوق پست بيندازد. با اين وجود اين آزمايش در شهري مثل تهران جواب خوبي دريافت نكرد. اين جامعهشناس وجود آمار بالاي چكهاي برگشتي، پيدا نشدن گمشدهها و افزايش پروندههاي قضايي را حاصل گسترش بياعتنايي به سرنوشت ديگران و بدبيني ميان افراد جامعه ميداند كه فرهنگ انتظار ميتواند در بازگرداندن آن به حد مطلوب كمك كند.
وي ادامه ميدهد: امروز مردم ما بيحوصله شدهاند. فشارهاي كالبدي در تهران آنقدر خشن و طاقتفرسا شده كه از توان فيزيولوژيك افراد خارج است. شما زني را در نظر بگيريد كه از اطراف تهران تا محل كار خود را هر روز در ترافيك طي ميكند، به محل كار كه ميرسد ديگر نفس كار كردن ندارد در حالي كه بايد به زندگي خانوادگي و بچههايش هم برسد و از طرفي در محيط كار انواع فشارهاي روحي و رواني را نيز تحمل كند. اين شخص ديگر حوصلهاي براي كار خير و توجه به زندگي ديگران ندارد.
توليد بالاست، آگاهي مردم كم در گذشته مذهب زندگيهاي شهري را هم اداره ميكرد. در هزار سال پيش شهرهاي يك ميليوني مثل اصفهان، مرو، نيشابور، ري، تبريز، همدان، حلب، دمشق، بخارا و هرات در ايران بوده است. در تمام اين شهرها كتابخانههايي مجهز به يك ميليون جلد كتاب وجود داشت.
هر كس براي تحقيق و مطالعه به اين شهرها ميآمد از وي پذيرايي رايگان ميشد و در طول اقامتش تغذيه و كاروانسراي رايگان در اختيارش قرار ميگرفت. تمام اينها از هزينههاي مردمي و وقف بود. امروز اما كاركنان كتابخانهها يك ربع يا نيم ساعت مانده به پايان ساعت كاري كتابخانه احساس بيقراري ميكنند تا زودتر كار را تعطيل كنند و برسند به زندگيشان.
ذكاوتي در بيان چرايي اين مسئله خاطرنشان ميكند: در گذشته، ميان مردم همكاري بود و همه كارها دولتي نبود. بخش بزرگي از توليدات يا عايدات مردم از كشاورزي و خريد و فروش، وقف سقاخانهها، كاروانسراها و كتابخانهها و در يك كلام مراكز عامالمنفعه ميشد. در حالي كه امروز اين مسئله خيلي كم شده است. در حالي كه ثروت عمومي و توليد ملي نسبت به گذشته در جامعه در تمام رشتهها و حوزهها بسيار بيشتر شده و حتي برخي محصولات ما اصلاً آن زمان وجود نداشت ولي مهندسي هزينهها و آگاهي مردم امروز كم شده است.
وي ميافزايد: افراد در يك جامعه منتظر ضمن رعايت قانون، در كار خير از هم سبقت ميگيرند.
بنابر اين گزارش و با استناد به گفتههاي كارشناسان اجتماعي و ديني كار خير براي افرادي كه منتظرند و در جامعهاي زندگي ميكنند كه روح و فرهنگ انتظار در آن جريان دارد، وظيفه نيست و منتي ندارد بلكه لذت دارد و با افزايش اين لذات جامعه به اعتماد متقابل ميرسد؛ باشد تجربه زندگي در چنين جامعهاي كام شهروندان را شيرين كند.
