طبق روال طبيعي پس از انتخاب هيئت رئيسه موقت و تصويب اعتبارنامه نمايندگان در آغاز هر دوره مجلس شوراي اسلامي، مهمترين موضوع پيش روي نمايندگان، انتخاب يكي از كميسيونهاي تخصصي است كه در آن عضويت مييابند.
عمده كار و وظيفه مجلس شوراي اسلامي كه همان قانونگذاري و نظارت بر اجراي دقيق قانون است در همين كميسيونها به بحث، تبادل نظر و در نهايت تصويب گذاشته ميشود. در همين كميسيونهاي تخصصي است كه به بررسي طرح ها، لوايح و تذكرات و سؤالات نمايندگان از مسئولان اجرايي كشور پرداخته ميشود.
هر طرح يا لايحهاي كه در مجلس مطرح ميشود ابتدا در كميسيونهاي مرتبط با آن موضوع، كارشناسي و بررسي و سپس براي طرح در جلسه علني مهيا ميشود. با اين نگاه تمامي كميسيونهاي مجلس مهم و تأثيرگذار هستند و نمايندگان در هر يك از آنها داراي وظايفي خطير خواهند بود.
چگونگي عضويت نمايندگان در كميسيونهاي مختلف
در چنين شرايطي براي بسياري از مردم كه با رأي خود نمايندگاني را روانه مجلس كردهاند و دغدغه تصويب قوانين كارآمد براي بهبود اوضاع را دارند، سؤالي پيش ميآيد كه عضويت نمايندگان در كميسيونهاي مختلف به چه صورت و در چه قاعدهاي است؟
در پاسخ به اين سؤال بايد گفت، بعد از آنكه نمايندگان مجلس شوراي اسلامي به قيد قرعه عضو شعب ۱۵ گانه مجلس شدند، منتخبين شعب اولويتهاي اول و دوم عضويت خود در كميسيونهاي تخصصي مجلس را بر اساس تخصص و تجربه خود در يك فرم اعلام ميكنند. سيد شريف حسيني، نماينده مردم اهواز در نهمين دوره مجلس شوراي در همين ارتباط ميگويد: بعد از تعيين اولويتهاي نمايندگان در عضويت كميسيونهاي تخصصي مجلس، رؤساي شعب ۱۵ گانه در جلسهاي مشترك تخصص، تحصيلات و تجربه كاري فرد را بررسي ميكنند و بر اساس اين شاخصها ۲۳ نفر را براي عضويت در كميسيونهاي مختلف انتخاب ميكنند و در صورت به حد نصاب رسيدن يك كميسيون، افراد براي عضويت در كميسيون اولويت دوم خود انتخاب ميشوند. وي با ذكر اين مطلب كه عضويت كميسيونهاي تخصصي مجلس در صحن علني بهارستان طرح نميشود، گفته است: رؤساي شعبه ۱۵ گانه تكليف عضويت نمايندگان در كميسيونهاي تخصصي مجلس را مشخص ميكنند.
چرايي رقابت نمايندگان براي عضويت در برخي از كميسيونها
اما سؤال ديگري كه بيشتر ذهن مردم را درگير خود ميكند و با نوعي اظهار نگراني درباره آن پرسيده ميشود، اين است كه چرا اكثر نمايندگان براي عضويت در برخي از كميسيونهاي خاص با دوندگي خاصي به رقابت با يكديگر ميپردازند و شاخص انتخاب نمايندگان در كميسيونهاي مختلف به چه صورتي است و آيا اين شاخصدر مجلس رعايت ميشود يا خير؟
محمد دهقان يكي از نمايندگان مجلس نهم در اين باره با بيان اينكه هر نماينده دو اولويت براي حضور در كميسيونهاي تخصصي اعلام ميكند، معتقد است: معمولاً درخواستها به ترتيب براي كميسيونهاي امنيت ملي و سياست خارجي، برنامه و بودجه، صنايع و معادن و انرژي بيشتر است و نمايندگان اقبال بيشتري براي عضويت در اين كميسيونها دارند.
وي همچنين گفت: وقتي درخواست عضويت براي يك كميسيون زياد باشد، رؤساي شعب به همراه نايب رئيس مجلس مسئله را بررسي ميكنند و بر اساس تخصص، تجربه، سابقه افراد با رأي منفي افراد را در كميسيونها تقسيمبندي ميكنند.
اما لازم است به اين سؤال پاسخ روشني داده شود كه چرا اكثر نمايندگان براي عضويت در برخي از كميسيونها با يكديگر رقابت دارند و اصلاً معيار حضور نمايندگان در كميسيونها بر چه اساسي است؟
پاسخ به اين سؤال كه يكي از سؤالات مردم از نمايندگان است را بايد در سه محور دستهبندي كرد:
الف: تخصص: مهمترين ملاكي كه بايد نمايندگان را براي عضويت در يك كميسيون ترغيب و تشويق كند، تخصص و توانايي آنان است. بر اين اساس هر كدام از نمايندگان بنابر تحصيلات خود و سطح دانشي كه در حيطه انجام تكليف نمايندگي دارند، در يك كميسيون مرتبط با معلومات علمي و توانايي عملي خود عضو ميشوند.
ب: تجربه: دومين معيار كه نمايندگان را بايد به سمت كميسيونهاي مختلف مجلس بكشاند، تجربه آنان است. به فرض مثال هر نمايندهاي پيش از آنكه عضويت خود در كميسيوني مانند امنيت ملي را اعلام كند، بايد نگاهي به سابقه خود بيندازد كه آيا كوچكترين فعاليتي در اينگونه مسائل داشته است يا بدون تجربه و در ابتداي كار قصد ورود به حيطهاي را دارد كه بسيار حساس و كار در آن فوقالعاده ظريف است؟
ج: علاقه: عامل سومي كه در عين اهميت اما حتماً بايد در كنار دو عامل قبلي ديده شود، علاقه و اشتياقي است كه يك نماينده به يك كميسيون و فعاليت در آن احساس ميكند.
با توجه به اين سه اصل اما به نظر ميرسد برخي از نمايندگان بيشتر از آنكه به دو عامل تخصص و تجربه دقت كنند، صرفاً براساس عامل سوم يعني علاقه خود به يك كميسيون تصميم ميگيرند و بر اساس تصوراتي كه از فعاليت و آينده كاري و موقعيت برتر در آن كميسيون دارند، وارد عمل ميشوند و بعضاً از احساسات خود تبعيت ميكنند.
اهميت نمايندگي و انجام تكليف نمايندگي
رويه نامناسب و نامتوازن عضويت نمايندگان مجلس در كميسيونها حتي انتقاد لاريجاني در جايگاه رياست مجلس را هم در بر داشته است. وي در اظهار نظري خطاب به نمايندگان يادآور شد كه در ثبت نام داوطلبان براي عضويت در كميسيونهاي تخصصي مجلس تناسب و تعادل وجود ندارد.
به گفته لاريجاني در كميسيون شوراها و امور داخلي كه از كميسيونهاي بسيار مهم مجلس است، با وجود اينكه دو انتخابات رياست جمهوري و شوراهاي شهر و روستا را در پيش داريم، و اين كميسيون ميتواند نقش مهمي در امور داشته باشد، يك نفر هم ثبت نام نكرده است، اما براي عضويت در كميسيون امنيت ملي بيش از ۴۰ نماينده ثبت نام كردهاند.
اين واقعيات و اتفاقات طي چند روز گذشته در مجلس نهم و رويه نامتعادل عضويت نمايندگان در كميسيونهاي مختلف مجلس كه توجيهات مختلفي براي آن ذكر ميشود، متأسفانه بر اساس تصوراتي است كه برخي از نمايندگان براي آينده خود لااقل طي اين چهار سال در ذهن ميپرورانند.
برخي ديگر از نمايندگان نيز با اين نگرش كه اگر در يك كميسيون خاص قرار گيرند، ميتوانند براي حوزه انتخابيه خود، سود و بهره بيشتري را اختصاص دهند، از تكليف و جايگاه بزرگ خود كه نمايندگي ملت ايران و كل كشور ايران است، باز ميمانند، حال آنكه نمايندگان بايد توجه داشته باشند ارزشي كه براي تمامي آنان در كسوت نمايندگي ملت در خانه ملت قطعي است، اهميت نمايندگي و انجام تكليف نمايندگي است كه همه بايد بكوشند در آن مسير قدم بردارند، چه در كميسيون شوراها و امور داخلي باشند و چه در كميسيون امنيت ملي يا انرژي.
